Στην Επανάσταση της Μακρινίτσας , κατά των Τούρκων, 6/2/1878, έλαβε μέρος Λόχος 70 Γυναικών.

«Ιστορία του Βόλου.»  Δημήτρης Τσοποτός Σελ. 283, Εκτυπώσεις Μ. Σειζάκη

1941-44, Θεσσαλικός Κάμπος. Μάχη Σποράς και Σοδειάς

Δόθηκαν στους χωρικούς για να τις καλλιεργήσουν εκτάσεις κρατικές, κοινοτικές, κοινόχρηστες. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την καλλιέργεια 30%  περισσότερων εκτάσεων.

Με υπογραφή του στρατηγού Σαράφη,  ο Λαϊκός  Στρατός  έδινε τοπικές μάχες με τους Γερμανούς καλύπτοντας τις αγρότισσες που μάζευαν και έθαβαν στη γη τα δεμάτια το σιτάρι.

Σπάρθηκαν 5  εκατομμύρια στρέμματα με σιτάρι.  Ήταν μια Μάχη που την έδωσαν κυρίως  οι Γυναίκες στο Θεσσαλικό Κάμπο, με σύνθημα «Ούτε σπιθαμή γης άσπαρτη. Ούτε σπυρί στάρι στον κατακτητή»

Μάχη ιδιόρρυθμη, συνεχής, εκτεταμένη, εναντίον του στρατού Κατοχής, για να σωθεί η σοδειά του σταριού.  (Άνοιξη 1944).

Προηγήθηκε το Φθινόπωρο του 1943 μια εξίσου σπουδαία μάχη της Σποράς.

Με άλογα, βόδια, βουβάλια, με πετρέλαιο που αντλούσαν από τα βυθισμένα πλοία  στο Λιμάνι του Βόλου, με σπόρο από την Μακεδονία.

Η γη κάρπισε. Τον καιρό του Θερισμού οι Γερμανοί έστειλαν τα SS και την Γκεστάπο να αρπάξουν τη Σοδειά. Δόθηκαν πολλές μάχες σώμα με σώμα  στον Καρδιτσιώτικο Κάμπο, με σπουδαιότερη τη Μάχη του Κοσκινά.

Γυναίκες, παιδιά, γέροι, αψηφώντας τον κίνδυνο με όπλα ή αυτοσχέδια όπλα, ρίχτηκαν ορμητικά και έσωσαν το στάρι για να αποτραπεί η πείνα.

Για τον άμαχο πληθυσμό. Για τους Αντάρτες στα Βουνά. Για τους πατριώτες της Εθνικής Αντίστασης στις πόλεις. Για τους φυλακισμένους.

Ο θεσσαλικός κάμπος είναι η Μάνα από την οποία περίμεναν τα παιδιά της.

Η Αθήνα, ο Πειραιάς, η Ήπειρος, η Πελοπόννησος, τα Νησιά.

Διασώθηκε το 95% της παραγωγής .2.5% το κατέστρεψαν.2.5% πήρε ο εχθρός. Ο φόρος αίματος πολύ μεγάλος. Μάρτιο έως Ιούλιο εκτελέστηκαν 2530 Πατριώτες και πατριώτισσες. Οι Γυναίκες φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν, μαρτύρησαν, οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης της Γερμανίας.

Η Μάχη της Σοδειάς θα μείνει στην ιστορία σαν παράδειγμα της θέλησης των Λαών να ζήσουν, να λευτερωθούν!

Πρωτοπόρα η γυναίκα της Θεσσαλίας στην Αντίσταση και το Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας(ΔΣΕ), στην πλειοψηφία τα κορίτσια που έλαβαν μέρος στη μάχη της Σοδειάς ήταν Επονίτισες.

Εκατοντάδες κορίτσια κατετάγησαν στο ΔΣΕ.

Οι γυναίκες της Καρδίτσας με 25 μέρες εκπαίδευση, πολέμησαν στο Καρπενήσι. Μετείχαν σε επικίνδυνες αποστολές, στην Ήπειρο, Δ. Μακεδονία, Σμόλικα, Γράμμο. Αποτελούσαν το 30% του στρατού . Ως οι « Αμαζόνες»  του Ιππικού της Θεσσαλίας, πολέμησαν δίπλα στους άνδρες ισάξια,  ως σαμποτέρ, ασυρματίστριες, νοσοκόμες.  Βαρύς ο φόρος αίματος στο πεδίο της Μάχης, στην αιχμαλωσία, στις εκτελέσεις, στις εξορίες, στις φυλακές.

Η Ελένη Κατσή-Παχή Επονίτισα από την Δράνιτσα Καρδίτσας. Αξιωματικός του ΔΣΕ. Πολεμούσε με τις άλλες γυναίκες στις κορφές της Λυκοποριάς. Έζησαν μια κόλαση από την πολεμική μηχανή του αντιπάλου,  από στεριά και αέρα.

Η Παναγιώτα Λόζου. Σκοτώθηκε κατά την διάρκεια των βομβαρδισμών , πάνω στο άνθος της ηλικίας της, 17 ετών.

Η Ελένη Παπαθανασίου. Μαχήτρια από την Ταξιαρχία του Ιππικού. Έζησε την ηρωική και περιπετειώδη ζωή του ιππικού  από την ίδρυσή του, έως την πλήρη διάλυση και καταστροφή στη μάχη του Ντομπρούζι.

Η Κατίνα Λατίφη. Υπαξιωματικός Σχολής Εκπαίδευσης Υπαξιωματικών στη Μολόχα Αγράφων.

Οι περισσότερες κοπέλες  ήταν από τα Καραγκουνοχώρια  Καρδίτσας. Πολεμούσαν με παλιά Ιταλικά όπλα και Γερμανικά Μάουζερ.

Η περιοχή της Θεσσαλίας είχε  πάνω από 25 000 γυναίκες οργανωμένες στο ΕΑΜ, 2 000 στο εργατικό ΕΑΜ, 22 000 στην Εθνική Αλληλεγγύη, 22.000 Επονίτισες.

«Ψυχή» των αγροτικών κινητοποιήσεων των γυναικών στα Τρίκαλα, η Βάγια  βοηθός Πολιτικού Επιτρόπου , της Πρώτης Μεραρχίας Θεσσαλίας .

Μέσα από τους Εθνικοαπελευθερωτικούς Αγώνες οι γυναίκες προώθησαν και τα Κοινωνικά και πολιτικά τους Δικαιώματα.

Πολλές φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν, βρήκαν φρικτό θάνατο από τους κατακτητές.

Η πρώτη Οργάνωση Εθνικής Αλληλεγγύης Ιδρύθηκε το Μάιο του  1941 , όπου συμμετείχαν κυρίως γυναίκες, με πλούσια δράση στο Νομό Μαγνησίας. Έργο τους ανακούφιση φυλακισμένων, προσφορά τροφίμων και πληροφοριών, περίθαλψη καταδιωκομένων. Διακρίθηκαν Κατίνας Σαμέως, Νίκη Παπάντου.

Προς το τέλος του 1941 ιδρύθηκε το ΕΑΜ, που επίσης εντάχθηκαν πολλές γυναίκες. Διακρίθηκαν:

• Μαρία Ζωιτοπούλου-Ζιούτου. Φοιτήτρια
• Μίνα Μανοπούλου. Μαθήτρια από την Αργαλαστή
• Τιτίκα Παπαζαφείρη. Φιλόλογος, Υπεύθυνη Γυναικών Ανατολικού Βόλου
• Εφη Κουσαρίνη-Παππά.Γραμ. Καπνοβιομηχανίας Ματσάγκου
• Άννα Αηδονίδου -Βλαχάκη. Υπάλληλος Υφαντουργίας Μαρτζούκου
• Ισμήνη Δρόσου. Μέλος Κεντρικής Επιτροπής ΕΑΜ Μαγνησίας και Υπεύθυνη Διοίκησης Εργατικού Κέντρου Μαγνησίας. Εκτελέστηκε με άλλους 3 πατριώτες.
• Αιμιλία Γρίβα, Ελισσάβετ Πάσχου-Παπαδάμου, Μαρία Φιλιά, Ασημίνα Κωνσταντά, Καλουδίτσα Πανάγου-Αντωνίου, Σοφία Δημητριάδου, Τούλα Βέργου

Σύμφωνα με το Βιβλίο, «Μαχήτριες του ΔΣΕ»  του Κώστα Γκριτζώνα, αναφέρει τις:

• Μαρία Ράπτη-Κολιγιάννη, Αρχηγό Νότιας Ελλάδας
• Βάγια Παπακόγλου. 1η  θεσσαλική Μεραρχία
• Φόνη Καρυά, Διαμάντω Γκριτζώνα, Φωτίκα Κουρδούκλα, Χαρίκλεια Κολοβού κ.ά.
• Ναυσικά Αγριγιαννάκη, 139η Θεσσαλική Ταξιαρχία
• Βαγγελιώ Δημητριάδου, Αλεξάνδρα Γουρζανοπούλου, Αθανασία Καιτζίδου
• Γιάννα Τρικαλινού. 123η Ταξιαρχία Θεσσαλίας

Η ΕΠΟΝ ιδρύθηκε 23/2/1943. Υπήρξε η πιο πλατειά αντιστασιακή οργάνωση νέων της Θεσσαλίας. Διακρίθηκαν οι Ελευθερία Αηδονίδου-Παπαδοπούλου, Νίτσα Κολιού, Δήμητρα Ελένη Διομήδους-Κορμάζου, Αφροδίτη Μπαλαμπάνη-Καναβά, Μαρία Καλαμπόκα, Μίτσα Μακρή, Κυβέλη Ζημέρη -Δουδολίνου, Ευαγγελία Παππά, Δήμητρα Σολωμού, Άννα Μπαξεβανάκη, Αφροδίτη Κουτρούλη.

Άνω των 100 κοριτσιών που  δραστηριοποιήθηκαν στην Αντίσταση στο Βόλο, Πήλιο, Αλμυρό κ.ά. υπήρξαν θύματα των κατακτητών στη Κατοχή. Όπως, Ελένη Βαλσαμή-Χαλυβοπούλου, Νίτσα Τριανταφύλλου, Ολυμπία Χαραλέτου (17 ετών), Αντωνία Ιατρούλη (15 ετών), Λουκία και Σοφία Τοπάλη (μητέρα και κόρη), Φιλίτσα Καλαβρού (7/7/44) , απαγχονίστηκαν στα Κάτω Λεχώνια. Η Ελένη Μαυρογιάννη, 27 ετών, έγκυος, στις 31/5/44, απαγχονίστηκε στην Ορμού Μαγούλας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Νίτσα Κολιού.« Άγνωστες πτυχές Κατοχής και Αντίστασης 1941-44» Τόμος Β
2. Λάζαρος Αρσενίου.  « Η Θεσσαλία στην Αντίσταση» Τόμος Β
3. Χρ. Χατζηιωσήφ, Πρ. Παπαστρατής.  «Η Ιστορία της Ελλάδος του  20ου αιώνα «Τόμος Β1, Γ2, 2007
4. Ευαγγελία Γάλλου. « Οι γυναίκες της Θεσσαλίας στο ΕΑΜ» Διπλωματική Εργασία.
5. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας,2007, Αρχείο Επιτροπής κρίσης αγωνιστών εθνικής αντίστασης 1941-44
6. Αρχείο Γιάννη Μαυρογιάννη   «Χρονικά Εθνικής Αντίστασης» ( Διαδίκτυο)
7. Νίκος Στουρνάρας. « Μαγνησία 1943-44. Η τραγωδία της Κατοχής» 1985.
8. Κώστας Βιτάλης . Δημοσιογράφος. « Η Μάχη Της Σποράς και της Σοδειάς.Μάχες Θρίαμβος»  Εκδ. 1944

Ένωση Γυναικών Ελλάδας, www.ege.gr

Το άρθρο Θεσσαλία – Εθνική Αντίσταση εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.

Δωδεκάνησος

Η Δωδεκάνησος είναι  το τελευταίο κομμάτι που ενσωματώθηκε με την Ελλάδα(1948).

Ιστορικά στοιχεία: Μετά τον 11ο αιώνα εμφανίζονται στις ελληνικές θάλασσες οι Φράγκοι με τις Σταυροφορίες. Το Βυζάντιο, αδύναμο, δεν μπορεί να υπερασπισθεί αποτελεσματικά τα εθνικά προπύργια του Ν.Α. Αιγαίου και οι Ιωαννίτες Ιππότες σταυροφόροι  διωγμένοι από την Παλαιστίνη, κατέλαβαν τα Δωδεκάνησα, κατατυράννησαν  και απομύζησαν οικονομικά τον ελληνικό πληθυσμό των νησιών. Αδιάψευστοι μάρτυρες, του αποστραγγίσματος των δυνάμεων των κατοίκων τους στέκονται τα μεσαιωνικά κάστρα της Κω και της Ρόδου.

Κατά τα τέλη του 1522 ο Σουλεϊμάν Β΄ ο Μεγαλοπρεπής   κυριεύει τα νησιά και από τότε αρχίζει η ζοφερή νύχτα της Τουρκοκρατίας.

Το υπόδουλο έθνος επιχειρεί επανειλημμένα να αποτινάξει το ζυγό γι αυτό και στο μεγάλο Αγώνα του 1821 οι Δωδεκανήσιοι κατέχουν δεσπόζουσα θέση. Ο  Εμμανουήλ Ξάνθος και πολλοί  Δωδεκανήσιοι  μυούνται στη Φιλική Εταιρεία. Η Κως θρηνεί σφαγές και απαγχονισμούς. Η ακριτική Κάσος τιμωρείται για την παροχή ναυτικής βοήθειας με το ολοκαύτωμα   τον Ιούνιο του 1824.

Όμως ούτε οι θυσίες των νησιωτών , ούτε οι αδιάκοπες πολιτικές ενέργειες τους δε βάρυναν στον ζυγό της ευρωπαϊκής διπλωματίας .Έτσι με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1830, η Δωδεκάνησος επανέρχεται στους Τούρκους και όχι στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Ένας ακόμη αιώνας , ο 19ος , θα προστεθεί στη μακρά Τουρκική δυναστεία.

Η Περίοδος ιταλογερμανικής κατοχής  στην Κω στα Δωδεκάνησα

Ο πόλεμος ανάμεσα στην Ιταλία και στην Τουρκία το 1911 γίνεται αφορμή νέων περιπετειών για τα νησιά μας. Έτσι το 1912 καταλαμβάνονται από τους Ιταλούς, οι οποίοι χαρακτηρίζουν την κατοχή των νησιών «ως  προσωρινό έργο πολεμικής ανάγκης».

Το ζυγό της τουρκικής βαρβαρότητας αντικατέστησε ο ζυγός της ιταλικής παραφροσύνης που θα κρατήσει 33 ολόκληρα χρόνια.  Μετά το 1922 που ανέβηκε ο Μουσολίνι, η προσπάθεια αφελληνισμού των Δωδεκανησίων πήρε βίαιες και τεράστιες διαστάσεις.

Όσο όμως τα μέτρα  των Ιταλών σκληραίνουν,  ακόμη και όταν οι ορδές του Χίτλερ θα κατακτήσουν την Ελλάδα και τα Δωδεκάνησα το 1943 με την ωμή και βάναυση σκληρότητα  και το κλίμα εκφοβισμού, τόσο οι αντιδράσεις των νησιωτών μεγαλώνουν.

Η Εθνική Αντίσταση των Δωδεκανησίων υπήρξε καθολική, ανεξάρτητα  από  ηλικία, φύλο, κοινωνική ή οικονομική κατάσταση.

Εστιάζουμε στις περιπτώσεις γυναικών που ξεχώρισαν   για ηρωικές πράξεις κατά του κατακτητή  την περίοδο της ιταλογερμανικής  κατοχής (1912-1948),  ως ελάχιστη τιμή  στην ατίμητη συμβολή των γυναικών των  νησιών  μας, που έδειξαν θάρρος ,  αυταπάρνηση και ηρωισμό  σε καιρούς χαλεπούς.

Δέσποινα Αχλαδιώτη, ‘Η θρυλική  Κυρά  της Ρω’
Η Δέσποινα Αχλαδιώτη γεννήθηκε στο τουρκοκρατούμενο αλλά  οικονομικά ανθηρό  Καστελόριζο,  το 1890. Κόντρα στη θέληση της οικογένειάς της, τόλμησε να παντρευτεί τον άντρα που έβοσκε τα ζωντανά του πατέρα της και να μετακομίσει μόνη μαζί του το 1927 στην ακριτική βραχονησίδα Ρω, δυτικά του Καστελλόριζου για να ασχοληθούν με την κτηνοτροφία. Μετά το θάνατο του συζύγου της Κωνσταντίνο, το 1940, έζησε  στη Ρω με την τυφλή μητέρα της  και κατόπιν εντελώς μόνη της.

Από  το 1929, πιστή σε ένα καθήκον που σήκωσε μονάχη της στις πλάτες της, εκεί 3  ναυτικά μίλια από τα μικρασιατικά  παράλια, ύψωνε την ελληνική σημαία κάθε πρωί και την κατέβαζε με τη δύση του ήλιου μέχρι και τον θάνατό της.

Την περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου προσέφερε αξιόλογες υπηρεσίες στις Συμμαχικές Δυνάμεις κατά την ιταλογερμανική κατοχή της Δωδεκανήσου.

Βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών (1975), το Πολεμικό Ναυτικό, τη Βουλή των Ελλήνων, το Δήμο Ρόδου, την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος και άλλους φορείς. Το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας έστειλε ναυτικό άγημα και αντιπροσωπεία του ΓΕΝ στο Καστελόριζο στις 23 Νοεμβρίου 1975, για να της απονείμει  το μετάλλιο για τις «προσφερθείσες εθνικές υπηρεσίες της»,  την πολεμική περίοδο 1941-1944. Απεβίωσε στις 13 Μαΐου του 1982 σε ηλικία 92 ετών, σε νοσοκομείο της Ρόδου και ετάφη στην Ρω  κάτω από τον ιστό όπου ύψωνε τη Σημαία.

Η  θρυλική  Δέσποινα Αχλαδιώτη που έχει περάσει  στην Ιστορία ως η «Κυρά της Ρω», με τη στάση ζωής της συμβολίζει την αγάπη στη ζωή, στην ελευθερία,  την πίστη, την αφοσίωση στο αίσθημα του χρέους, την υπομονή, την επιμονή. Μια γυναίκα επιβλητική και υπερήφανη με ένα ιδιαίτερο κόσμο  που συμβολίζει την ίδια την Ελλάδα που πασχίζει να αντέξει  κάθε  δοκιμασία αν και απομονωμένη. Η ιστορία της θρυλικής και  ηρωικής  κυράς της Ρω παραμένει πάντα  επίκαιρη.

Ρόδος

Το «Αιματηρόν Πάσχα

Το 1919, μετά το τέλος του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου και εν όψει τη Συνθήκη Ειρήνης στο Παρίσι ,ο Ελευθέριος Βενιζέλος  περιέλαβε τα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα  στο υπόμνημά του ως ελληνική απαίτηση. Παράλληλα όμως   και η Ιταλία τα διεκδικούσε ως δικά της, βασιζόμενη σε μια μυστική συμφωνία που είχε συνάψει το 1915 με τις δυνάμεις την Αντάντ, η οποία προέβλεπε ότι τα Δωδεκάνησα θα περνούσαν στη δική της κυριαρχία, αν η ίδια συμμαχούσε με την Αντάντ. Οι Ιταλοί για να αποδυναμώσουν περαιτέρω τα ελληνικά επιχειρήματα, διέδιδαν ψευδώς ότι οι Δωδεκανήσιοι ήταν απολύτως ικανοποιημένοι με την ιταλική διοίκηση και αδιαφορούσαν για την ένωση με την Ελλάδα.

Οι Δωδεκανήσιοι  αποφάσισαν να εκδηλώσουν την αντίθεσή τους στην ιταλική πολιτική οργανώνοντας  ανήμερα του Πάσχα, 7 Απριλίου1919 συλλαλητήρια σε όλα τα νησιά  τα οποία  έλαβαν μεγάλες διαστάσεις . Οι κάτοικοι του χωριού (Βιλλανόβα) Παραδεισίου της Ρόδου συγκεντρώθηκαν έξω από την εκκλησία, φωνάζοντας  συνθήματα υπέρ της ένωσης  των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα, με πρωτοστάτες τους δασκάλους και τους ιερείς του χωριού. Οι ιταλικές αρχές επιχειρούν να παρεμποδίσουν τη συγκέντρωση αντιτάσσοντας  ένοπλη βία Συνέλαβαν  ως υπεύθυνους  της διαδήλωσης τους  δασκάλους,  Κωνσταντίνο Πανταζή και Νικόλαο Μαγκαφά, αλλά η  σύλληψή τους  προκάλεσε την αντίδραση των παρευρισκόμενων, οι οποίοι διαμαρτυρήθηκαν ότι το αίτημα ήταν καθολικό, επομένως θα έπρεπε να συλληφθεί όλο το χωριό.Η  κατάσταση βγήκε εκτός ελέγχου και οι  ιταλικές αρχές δεν δίστασαν να σκοτώσουν τον 62χρονο  ιερέα Παπαλουκά, έναν από τους πρωτεργάτες της αντίστασης στο χωριό.

Ο αγώνας αυτός όμως δεν ευοδώθηκε  γρήγορα, γιατί ναι μεν  κατά το σύμφωνο Βενιζέλου-Τιττόνι το 1919 και την Συνθήκη των Σεβρών το 1920, η ιταλική κυβέρνηση δεσμεύθηκε να παραχωρήσει αυτονομία στην Ρόδο και να συναινέσει στην ενσωμάτωση των υπολοίπων Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Όμως, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή η Ιταλία επωφελούμενη από την αρνητική εξέλιξη των γεγονότων για την Ελλάδα κήρυξε  έκπτωτες τις ειδικές συμφωνίες για τα Δωδεκάνησα και  με   τη Συνθήκη της Λωζάννης το 1923 κατά την οποία «η  Τουρκία παραιτείται υπέρ της Ιταλίας παντός δικαιώματος και τίτλου επί των κάτωθι απαριθμουμένων νήσων…», προσαρτά επίσημα πλέον τα Δωδεκάνησα.
Κως

1) Απαγχονισμοί

Η Κως είναι  το μοναδικό νησί  των Δωδεκανήσων , που έχει απαγχονισμούς γυναικών  την περίοδο της γερμανικής κατοχής. Η θηριωδία αυτή  ήταν η τελευταία πράξη  κατοχικής εξουσίας   σε βάρος απλών βοσκών και αθώων γυναικών. Με την εμφάνιση το 1943 του πρώτου πυρήνα κατασκοπείας και συνδέσμου με το συμμαχικό κλιμάκιο  της Αλικαρνασσού, οι κτηνοτρόφοι που είχαν τις μάνδρες τους  στις βραχώδεις περιοχές και στα βουνά   τέθηκαν στη διάθεση του και με κίνδυνο της ζωής τους βοηθούσαν τις μετακινήσεις των περιπόλων του Ιερού Λόχου και των Κώων συνεργατών τους για την ανίχνευση  των θέσεων του εχθρού,  μετέφεραν μηνύματα των ελλήνων αξιωματικών, βοηθούσαν στη  φυγάδευση ελλήνων και Ιταλών στις απέναντι ακτές.

Πρόσφεραν με αυτοθυσία πολύτιμες υπηρεσίες στην υπόθεση της αντίστασης  ενάντια στο Γερμανό κατακτητή. Ενώ οι σύζυγοι, μανάδες και αδελφές τους έπαιξαν βοηθητικό ρόλο φροντίζοντας   μέλη των δικτύων, ακόμη και Ιταλούς φυγάδες .

Στις 20 Φεβρουαρίου του 1945 αποβιβάστηκε σε ερημική παραλία  μια νέα περίπολος του Ιερού Λόχου  για τη συγκέντρωση  στρατιωτικών  πληροφοριών, η οποία έμεινε στο σπίτι ενός βοσκού. Η παρουσία των ξένων προδόθηκε στους Γερμανούς, αλλά  πρόφθασαν να απομακρυνθούν, αφού παρέδωσαν  στην οικογένεια στρατιωτικό υλικό και τρόφιμα για να τα κρύψουν. Όμως  γερμανική  δύναμη συνέλαβε τους βοσκούς και τις γυναίκες, επειδή δεν είχαν προφθάσει να εξαφανίσουν τα είδη της περιπόλου, κατηγορώντας τες επίσης ότι τροφοδοτούσαν Άγγλους κομάντος. Ο απλοϊκός βοσκός Θεόκριτος Κώστογλου και οι δύο αθώες γυναίκες Ανεζούλα Πατάκου- Τρουμούχη , 30 ετών έγκυος και Σταματία Περή , 27 ετών  θα οδηγηθούν στην αγχόνη στις 4 τα ξημερώματα της 16ης Απριλίου 1945, στην Πλατεία του Πλατάνου του Ιπποκράτη  . Ήταν τα τελευταία θύματα της γερμανικής θηριωδίας στο νησί.

2) Δασκάλες των  Κρυφών Σχολειών

Η  πολιτική ιταλοποίησης της ελληνικής παιδείας  προκάλεσε – όπως ήταν φυσικό-  τη μαζική αντίδραση  δασκάλων και μαθητών.  Ηρωικοί  δάσκαλοι και  δασκάλες   δίδασκαν  με κίνδυνο της ζωής τους την ελληνική γλώσσα και ιστορία είτε στα ιταλικά σχολεία αρχικά είτε στα σπίτια . Το ίδιο καθεστώς συνεχίστηκε  και όταν κυριάρχησαν  οι Γερμανοί.
Ξεχωρίζουν οι  δυο δασκάλες των κρυφών Σχολειών στα δύσκολα χρόνια της κατοχής.:

Η Αννέτα  Κοντογεωργιάδου- Λαουμτζή η οποία μετά τη μικρασιατική καταστροφή  βρέθηκε   στην Κω  χήρα με τα δυο της παιδιά,  εργάστηκε  ως Δασκάλα μέχρι το 1937.
Μετά το κλείσιμο των ελληνικών Σχολείων, στα χρόνια 1938-1944  , αψηφώντας τους κινδύνους, δίδασκε τα ελληνικά γράμματα με πάθος και πίστη στο σπίτι της.  Συνελήφθη και φυλακίστηκε από τους Ιταλούς . Μετά την αποφυλάκισή της παρά τον κλονισμό της υγείας της,  συνέχισε το έργο της. Το εθνικό και παιδαγωγικό έργο της αναγνωρίστηκε  από την πολιτεία και από τον Δήμο της Κω με τον εντοιχισμό  μαρμάρινης πλάκας  στο σπίτι που λειτούργησε ως Κρυφό σχολειό.

Η Τασία Σεβαστού – Τσάμπαλη (1908-2005)  από την Αλικαρνασσό της Μικράς Ασίας  μετά τις πρώτες  τουρκικές διώξεις εγκαταστάθηκε  με την οικογένεια της στην Κω(1914) .
Το Σεπτέμβριο του 1943   ίδρυσε στο σπίτι της  Κρυφό Σχολειό.  Παρά τις υποψίες του ιταλού Επιθεωρητή, συγκέντρωνε  άφοβα  κάθε μέρα  τα παιδιά  και τους δίδασκε  ελληνικά και πατριδογνωσία .
Στις εκδηλώσεις της 9ης Μαίου 1945 δέκα ομάδες μαθητριών  του Κρυφού Σχολειού  συμμετείχαν με τις λευκές στολές τους  και το λάβαρο που ετοίμαζαν  επί 7 μήνες κρυφά για τη στιγμή αυτή .  Το ιστορικό  Λάβαρο δωρίθηκε από την ίδια και  κοσμεί την Ιπποκράτειο  Δημοτική Βιβλιοθήκη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1. Κογιόπουλου Κων/νου: «Η ιστορία της Ιατρικής στη Δωδεκάνησο»
2. Μαρκόγλου Αλέκου: «Κωακό Πανόραμα 1900-1948» έκδοση Πνευματικού    Κέντρου Δήμου Κω,1992
3. Χατζηβασιλείου Βασίλη: « Ιστορία της νήσου Κω, Αρχαία- Μεσαιωνική- Νεότερη»,έκδοση Δήμου Κω, 1990
4. Προφορικές μαρτυρίες και πληροφορίες
Κάλυμνος

Ο Πετροπόλεμος του 1935

Μετά την απόφαση της ιταλικής διοίκησης για το Αυτοκέφαλο της εκκλησίας  με την οποία συμφώνησαν  και οι  τοπικοί Μητροπολίτες , οι Καλύμνιοι αντέδρασαν δυναμικά.

Στις 6 Απριλίου όταν πάλι οι ίδιοι κληρικοί θέλησαν  να  ανοίξουν την Μητρόπολη για την ακολουθία ο λαός  τους υποδέχθηκε   με  αποδοκιμασίες. Οι εκπρόσωποι του ιερού κλήρου κηρύττουν επίσημα την εκκλησία σε διωγμό.

Στις 7 Απριλίου από τα χαράματα  οπλισμένοι καραμπινιέρηδες και αγήματα πεζοναυτών περιπολούν στην Πόθια. Οι ίδιοι  εξωμότες ιερείς επιχειρούν να τελέσουν την ακολουθία της Κυριακής. Όμως ο λαός της Καλύμνου που συνέρρεε από παντού  τους υποδέχεται με λιθοβολισμούς και αποδοκιμασίες. Οι καραμπινιέρηδες και οι στρατιώτες αρχίζουν να κακοποιούν τον γυναικόκοσμο. Δασκάλες, απλές γυναίκες του λαού, αλλά και οι μοναχές της μονής Ευαγγελισμού του Άργους με επικεφαλής την 80χρονη ηγουμένη Μαγδαληνή,  κρατώντας τον σταυρό επιχειρούν να φτάσουν στο Χριστό.
.
Από το ίδιο βράδυ άρχισαν οι συλλήψεις των υπευθύνων των διαδηλώσεων. Κληρικοί και λαϊκοί κατά δεκάδες συνελήφθησαν, δικάστηκαν  και καταδικάστηκαν Ανάμεσα τους και πολλές γυναίκες, όπως οι δασκάλες Σεβαστή Μάγκου,Θεμελίνα Ζερβού,Καλοτίνα Κουσκούτη ως και τις Ελένη Γαλανού, Άννα Φουντή, Άννα Κουλιανού, Ελένη Σκαρούλη,Ευδοκία Καραπιπέρη, Μαρία Βαπόρη , Αικατερίνη Κάτρη.

Τους σωρούς με τις πέτρες που βρέθηκαν εκεί που έγινε ο φόνος του Καζώνη, καταγράφουν οι ίδιοι οι Ιταλοί στα ιταλικά αρχεία θέλοντας να αποδείξουν πως οι διαδηλωτές  δεν ήταν άοπλοι αφού είχαν τις πέτρες.

Από εργασία της κ. Μαρίας Ζαΐρη, φιλολόγου       

Νίσυρος

Πώς η ευφυΐα και η επινοητικότητα των γυναικών της Νισύρου έσωσε τους άνδρες του νησιού από τα αντίποινα των Γερμανών.

Όταν η Ιταλία καταπονημένη από τον πόλεμο αναγκάστηκε να υπογράψει την περίφημη «Ανακωχή» με τους Συμμάχους το 1943, πολλοί Ιταλοί στρατιώτες το θεώρησαν ταπεινωτικό και δεν παρέδωσαν τα όπλα τους στη Γερμανική Στρατιωτική Διοίκηση που είχαν περιέλθει στο μεταξύ τα νησιά, όπως τους ζητήθηκε. Αρκετοί  κήρυξαν ανταρτοπόλεμο. Οι Ναζί με  τη σκληρότητα που τους διέκρινε εξαπέλυσαν ένα ανελέητο κυνηγητό για να συλλάβουν τους απείθαρχους. Τους τουφέκιζαν όπου τους ανακάλυπταν ή τους κρατούσαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Ρόδο κάτω από απάνθρωπες συνθήκες. Όσοι επιζούσαν των στρατοπέδων και των πλοίων που τους προωθούσαν στον Πειραιά στοιβαγμένοι στα αμπάρια σαν ζώα, στέλνονταν στα ακόμη φρικτότερα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Γερμανίας. Αυτό το γνώριζαν οι νησιώτες και δεν ήταν λίγοι που με  κίνδυνο βοήθησαν πολλούς Ιταλούς, όπως έγινε γνωστό μετά τον πόλεμο.
Στη Νίσυρο γύρω στο 1944, όταν οι εχθροπραξίες ανάμεσα στους πρώην συμμάχους Ιταλούς και Γερμανούς είχαν φθάσει στο αποκορύφωμα, ένας Ιταλός, έστησε καρτέρι σ’ ένα στενό του νησιού και σκότωσε έναν Γερμανό στρατιώτη. Τα αντίποινα σ’ αυτές τις περιπτώσεις ήταν σκληρά.

Οι νησιώτες, που γενικά είναι μαλακοί και πονετικοί άνθρωποι, αν και είχαν περάσει μέσα από μία ιταλική κατοχή, που στα χρόνια του Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκκι, είχε γίνει ακόμη σκληρότερη, λυπόντουσαν τους Ιταλούς που περιφέρονταν πεινασμένοι σε άθλια κατάσταση και κρύβονταν σε σπηλιές ή όπου έβρισκαν για να γλυτώσουν τη ζωή τους. Αν και πολλοί γνώριζαν ποιος ήταν ο υπαίτιος του φόνου του Γερμανού , κανείς δεν ήταν πρόθυμος να τον καταδώσει. Το αποκορύφωμα, όταν ο αξιωματικός ζήτησε να δει τη σορό του δολοφονημένου στρατιώτη, ήταν άφαντη. Ο θυμός του μεγάλωσε κι άλλο, τόσο που ήταν αποφασισμένος να κάνει τους υπαίτιους της απαγωγής του νεκρού να το πληρώσουν πολύ ακριβά. Διέταξε  έρευνα να ανακαλύψουν ποιοι είχαν απαγάγει τη σορό και πού βρισκόταν.

Η φρουρά του νησιού μέσα σε λίγη ώρα οδήγησε τον αξιωματικό σ’ ένα σπίτι, όπου στη μέση της νησιώτικης σάλας του, πάνω σ’ ένα τραπέζι σε μία σανιδένια κάσα κειτόταν ο νεκρός φρεσκοπλυμένος,  με τη  στρατιωτική στολή του πλυμένη  και σιδερωμένη. Ένας πλήθος γυναικών μαυροφορεμένων με τα μαλλιά τους ξέπλεκα, σε ένδειξη πένθους, μοιρολογούσαν τον ξένο νεκρό μ’ ένα θρηνητικό μοιρολόι που ράγιζε καρδιές. Τον μοιρολογούσαν όπως θα έκαναν με ένα οικείο νεκρό. Πλήθος λουλούδια κομμένα από τους κήπους τους σκορπισμένα στην κάσα, ενώ  λιβάνι και κεριά έκαιγαν στον φτωχικό χώρο. Ο Γερμανός αξιωματικός έμεινε εμβρόντητος με ό,τι διαδραματιζόταν εκεί μέσα. Ο διερμηνέας του είπε, ότι οι γυναίκες αυτές μοιρολογούσαν τον νεκρό, μιας και η μάνα του ήταν μακριά στην πατρίδα του, ώστε να μην πάει άκλαυτος στον άλλο κόσμο. Ήταν μιας μάνας γιος κι αυτός, είπαν. Ο αξιωματικός αρχικά ήταν πολύ δύσπιστος, μήπως όλο αυτό δεν ήταν παρά μια καλοστημένη παράσταση των γυναικών, μια φάρσα για να γλιτώσουν τους γιους, τους συζύγους και τους αδελφούς τους από τα αντίποινα που είχε εξαγγείλει σε περίπτωση που δεν κατέδιδαν τον δολοφόνο του στρατιώτη και  τους απαγωγείς της σορού. Οι γυναίκες δε δείλιασαν μπροστά σ’ αυτή την απειλή, κι επανέλαβαν ό,τι και την πρώτη φορά, ότι δηλαδή κατευόδωναν τον νεκρό στρατιώτη για τον άλλο κόσμο σαν να ήταν δικός τους γιος.

Όλοι γνώριζαν ότι η ζωή ενός Γερμανού αξίζει με δέκα, είκοσι ή και παραπάνω ζωές Ελλήνων, σε κάποιες περιπτώσεις.. Έτσι ο αξιωματικός που ήρθε αποφασισμένος να αποδώσει “δικαιοσύνη” κοινώς αντίποινα, συγκινήθηκε από την ανιδιοτέλεια αυτών των γυναικών που με κίνδυνο της ζωής τους έκαναν όλο αυτό το τελετουργικό για έναν ξένο νεκρό, που επιπλέον ήταν και εχθρός. Έτσι έφυγε άπραχτος από το νησί.

Χάρη  στον ευφυή τρόπο που επινόησαν οι αδάμαστες γυναίκες της Νισύρου , αλλά και στην ευσπλαχνία που έδειξαν για τον νεκρό στρατιώτη κατάφεραν όχι μόνο να μην αποκαλύψουν και στείλουν στο απόσπασμα τον Ιταλό που τον δολοφόνησε, αλλά κυρίως να σώσουν από τα αντίποινα τους άνδρες του νησιού. Δε γνωρίζουμε άλλη περίπτωση που να μην ασκήθηκαν αντίποινα για δολοφονία  Γερμανού τον καιρό του πολέμου.

Από εργασία της συγγραφέως, κ. Τίτσας Πιπίνου
Κάρπαθος

Η εξέγερση των γυναικών του χωριού Όλυμπος της Καρπάθου το Πάσχα του 1936 ενάντια στους Ιταλούς, κατά τη διάρκεια της γενικής απογραφής του πληθυσμού.

Όταν   το 1936 ο κυβερνήτης  Μάριο Λάγκο έδωσε  εντολή απογραφής του πληθυσμού των νησιών, δηλαδή εκτός από την απογραφή των κατοίκων, να απογραφούν επαγγέλματα, ζώα και περιουσιακά στοιχεία, οι κάτοικοι της Καρπάθου αντέδρασαν, όπως έκαναν και με την απογραφή του 1921. Οι κάτοικοι του χωριού Όλυμπος όμως αντέδρασαν πιο έντονα, γιατί ήταν δύσπιστοι με τα κυβερνητικά διατάγματα και γιατί φοβήθηκαν ότι κάτι τέτοιο θα σήμαινε βαρύτερη φορολογία καθώς και τη στράτευση των νέων στον ιταλικό στρατό. Ήδη τότε μαινόταν ακόμη ο αποικιοκρατικός πόλεμος της Ιταλίας στην Αιθιοπία και οι προετοιμασίες του ιταλικού στρατού για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο που θα ακολουθούσε σε λίγα χρόνια, είχαν αρχίσει. Κανείς δεν ήταν πρόθυμος να στρατολογηθεί στον στρατό των κατακτητών. Οι Ολυμπίτες αποφάσισαν να ματαιώσουν την απογραφή με την κινητοποίηση των γυναικών, πιστεύοντας ότι οι Ιταλοί καραμπινιέροι δε θα χτυπούσαν ούτε θα πυροβολούσαν τις γυναίκες.

Tην επομένη, είκοσι πέντε γυναίκες συλλαμβάνονται και κλείνονται στη φυλακή. Είναι όμως μια άσκοπη ενέργεια, γιατί οι γυναίκες δεν αποχωρούν και συνεχίζουν να πολιορκούν το σπίτι του δημάρχου, ενώ άλλες παραμένουν στα δώματα με φουρναρόξυλα και πέτρες κραυγάζοντας ενάντια στους βαριά οπλισμένους άνδρες της διοίκησης για να τους τρομοκρατήσουν.

Στο τέλος ο μαρεσάλος Παστόρε φοβούμενος μια γενικότερη σύρραξη που θα μπορούσε να επεκταθεί και σε άλλα χωριά, μη μπορώντας να τα βάλει με τις εξαγριωμένες γυναίκες, αναγκάστηκε να αποχωρήσει και να αρκεστεί για την απογραφή στα ληξιαρχικά αρχεία που τηρούσαν στο Δημαρχείο. Η απογραφή σύμφωνα με τις ακριβείς οδηγίες της ιταλικής Διοίκησης, casa per casa, δεν έγινε ποτέ χάρη στις γυναίκες της Καρπάθου.

Από εργασία της συγγραφέως, κ. Τίτσας Πιπίνου

Σύμη

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας

Κατά το 1885 ο τότε Κεμάλ Πασάς της Ρόδου,επειδή μισούσε θανάσιμα τους χριστιανούς αποφάσισε να καταργήσει βίαια τα προνόμια των Δωδεκανησίων που απολάμβαναν, με βάση το φιρμάνι του Σουλτάνου Μαχμούτ Β΄το 1835 και επικυρωμένα από τον περίφημο Χάτι Χουμαγιούν το 1856, πάντα με την εγγύηση των μεγάλων δυνάμεων.

Έφθασε στη Σύμη με τούρκικα πλοία και απαίτησε από τους Δημογέροντες να υπογράψουν τη διαταγή του. Μπροστά στον κίνδυνο αυτόν όλες οι γυναίκες της Σύμης κατέβηκαν απειλητικές στο λιμάνι έχοντας αντί για όπλα, πετρέλαιο  και  δαυλούς αναμμένους. Ο Πασάς επέστρεψε  οργισμένος στο πλοίο του και εμήνυσε ότι θα βομβαρδίσει το νησί. Αμέσως απέκλεισε το νησί και  διέταξε τα χαρέμια των τούρκων υπαλλήλων να μεταφερθούν με πλοίο στη Ρόδο. Λόγω του αποκλεισμού ήταν αδύνατον να ενημερωθούν από τους Συμιακούς τα Προξενεία των Μεγάλων Δυνάμεων στη Ρόδο για να προστρέξουν σε βοήθεια.

Από την απελπιστική θέση τους έβγαλε η Δευθύντρια του Παρθεναγωγείου Ρόδου, Παρασκευή Λορεντζιάδου, κόρη αγωνιστή του 1821,η οποία βρισκόταν εκτάκτως στη Σύμη και  ζήτησε άδεια από τον Πασά να ταξιδέψει με τα χαρέμια για να επιστρέψει στη θέση της. Οι Συμιακοί την παρακάλεσαν  να μεταφέρει μυστικά έγγραφα προς τον Πρόξενο  της Ρόδου για να ενεργήσει άμεσα κι εκείνη χωρίς να υπολογίσει τον κίνδυνο, με γενναιότητα  ανέλαβε την αποστολή αν και γνώριζε τις συνέπειες για την ίδια και τα παιδιά της, αν την ανακάλυπταν.

Η αποστολή εξετελέσθη και ο Πασάς διατάχθηκε να λύσει  αμέσως τον αποκλεισμό της Σύμης που διήρκεσε 14 ολόκληρες ημέρες.

Η ηρωική πράξη της Διευθύντριας  που έσωσε τη Σύμη κρατήθηκε για καιρό μυστική για τον φόβο των αντιποίνων.

Κάσος

Το Ολοκαύτωμα

Η Κάσος λόγω της γεωγραφικής της θέσης αλλά και της ναυτικής δύναμης που διέθετε, αποτελούσε σημαντικότατο έρεισμα των ελληνικών επαναστατικών δυνάμεων στο Αιγαίο Πέλαγος και κύριο στήριγμα της Κρήτης, την εξέγερση της οποίας οι Κάσιοι υπερασπίστηκαν με επιτυχία. Τό 1824, ο πληθυσμός της Κάσου είχε φθάσει στίς 7.000 καί ο εμπορικός της στόλος αποτελείτο από 100 πλοία, τα οποία οι Κασιώτες είχαν εξοπλίσει με κανόνια. Κατά τη διάρκεια της Eπανάστασης  ο εξοπλισμένος στόλος της Κάσου, από τους σημαντικότερους νησιωτικούς στόλους της Μεσογείου, τέθηκε στην υπηρεσία του Aγώνα Για το λόγο αυτό, αλλά και διότι πλοία των Κασίων είχαν πραγματοποιήσει σειρά επιθετικών ενεργειών σε βάρος αιγυπτιακών και τουρκικών καραβιών, το νησί έγινε στόχος των οθωμανικών αρχών. 45 πλοία και 4.000 στρατιώτες, υπό τον Χουσεΐν Μπέη επιτέθηκαν  για να αφανίσουν τους ανθρώπους εκείνους  που τόλμησαν με γενναιότητα και παλικαριά, να δηλώσουν «παρών» στον αγώνα του Έθνους. Στην πολιορκία του νησιού, οι Κασιώτες έδωσαν μόνοι τους μια μάχη άνιση απέναντι στον αιγυπτιακό και οθωμανικό στόλο. Από τις 17 Μαίου οι Κασιώτες, διαβλέποντας τον άμεσο κίνδυνο, έστειλαν δεκάδες επιστολές στην ελληνική κυβέρνηση του Κουντουριώτη, του Κωλέττη καί του Μαυροκορδάτου, εκλιπαρώντας για βοήθεια, όμως η  Διοίκηση ήταν απασχολημένη με τον εμφύλιο πόλεμο και την εξόντωση των οπλαρχηγών της Πελοποννήσου. Οι Κασιώτες αγωνιστές με αρχηγούς τους Μάρκο Μαλιαράκη και Ιωάννη Γρηγοριάδη,  μόνοι αντιστάθηκαν σθεναρά, αλλά  στις 7 Ιουνίου 1824,  ο αιγυπτιακός στόλος με τη βοήθεια Τουρκαλβανών κατέστρεψε  το νησί ολοσχερώς. Τραγικός ο  απολογισμός.   Θανατώθηκαν  2.000, αιχμαλωτίστηκαν 500 και  2.000   όμορφες γυναίκες με τα παιδιά τους  μεταφέρθηκαν για να πουληθούν  στα σκλαβοπάζαρα της Αλεξάνδρειας. Όσοι επέζησαν κατέφυγαν στα γύρω νησιά.

Η Κάσος, όπως και η Χίος και τα Ψαρά, έγινε σύμβολο αγώνα και θυσίας  αλλά και  αναγέννησης.

Όταν μετά από λίγο καιρό ο Αλγερινός Γιβραλτάρ συνάντησε το Γάλλο ναύαρχο Δεριγνί, τού είπε κομπάζοντας: «Η Κάσος σβήστηκε από το χάρτη. Δεν αφήσαμε ούτε ρουθούνι ζωντανό…»

Ο Γάλλος εκνευρισμένος με την αλαζονεία του μουσουλμάνου, του απάντησε: «Αγαπητέ μου, δεν έκανες τίποτα σπουδαίο. Οι Έλληνες θα επανέλθουν και θα αναγεννηθούν από τις στάχτες τους, όπως ο μυθικός Φοίνιξ της Ελληνικής μυθολογίας».

Μαίρη Φάκκου
Πρόεδρος Παραρτήματος της Ε.Γ.Ε. στην Κω
Ένωση Γυναικών Ελλάδας, www.ege.gr

Το άρθρο Περιπτώσεις γυναικών της Δωδεκανήσου στην αντίσταση, κατά την περίοδο της Ιταλογερμανικής Κατάκτησης (1912-1948) εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.

Οι μάρτυρες των θυσιών υποχρεώνουν ευγενικά την σκέψη μας να γονατίσει ευλαβικά στους τόπους των θυσιών τους. Οφείλουμε να αγωνιστούμε για το δίκιο εκείνων που δεν μπορούν να το διεκδικήσουν. Ο καθένας από το μετερίζι του πρέπει να κάνει ότι μπορεί για να μείνει ζωντανή η θυσία στη μνήμη και στη συνείδησή μας, για να μην αντιμετωπίσουμε άλλες συμφορές. Κάθε εποχή έχει το δικό της πατριωτισμό. Οι στόχοι διαφέρουν.

«Οι Έλληνες  και οι Κρητικοί ήταν καλό υλικό… Ολόκληρος ο πληθυσμός ήθελε να πολεμήσει. Ο ελληνικός στρατός και  ο πληθυσμός της Κρήτης προσπάθησε να υπερασπίσει το τελευταίο φρούριο του έθνους των. Ολίγα έθνη έχουν τα ευγενικά τους προτερήματα.» Απομνημονεύματα Freyberg  (Νεοζηλανδός Στρατηγός)

Στην Κρήτη οι Γερμανοί συναντούσαν τα πρώτα συγκλονιστικά δείγματα λαϊκού πολέμου .Το φαινόμενο της λαϊκής αντίστασης τους ήταν ανεξήγητο. Επί ένα έτος σε όλη  την Ευρώπη είχαν συναντήσει μόνο την έντρομη υποταγή. Η απροσδόκητη εναντίον τους περιφρόνηση του άμαχου πληθυσμού τους άφηνε κατάπληκτους, τους έκανε έξω φρενών.

Κατά την διάρκεια των 10 ημερών που κράτησε η Μάχη της Κρήτης οι Γερμανοί έχασαν  6.116 στρατιώτες σε ξηρά και θάλασσα και 2500 αεροπλάνα. Κάθε μέρα έστελναν 3.000 στρατιώτες.
Student  προς Χίτλερ. « Η Κρήτη υπήρξε ο τάφος των Γερμανών αλεξιπτωτιστών. Να επιτεθούμε στη Κύπρο και τη Μάλτα»
Χίτλερ. «Όχι. Η Κρήτη απέδειξε πως οι μέρες των αλεξιπτωτιστών πέρασαν»

Οι άμεσες σκληρές αντιδράσεις των Γερμανών κατά τα τέσσερα χρόνια κατοχής της Κρήτης (1941-45) ήταν αναπόφευκτες, αλλά και απρόβλεπτα φρικτές.

Η ηρωική προσφορά της γυναίκα της Κρήτης είναι ισάξια των ανδρών., στη Ζωή και το Θάνατο. Αγωνίστηκε με ήθος, καρτερικότητα, γενναιότητα. Παράλληλα, έδωσε τον αγώνα επιβίωσης της οικογένειας. Αρχηγός, Μάνα, Σύζυγος, Κόρη, Αδελφή.

Παρούσα στον ένοπλο αγώνα, στο παράνομο τύπο, στη κατασκοπεία, στην Εθνικοαπελευθερωτική Οργάνωση, στην αγγαρεία, στη φυλακή, στην εξορία, στα Γερμανικά στρατόπεδα, αλλά και στη φιλανθρωπία. Αυτά έκαναν τους Γερμανούς πιο εχθρικούς απέναντι στο γυναικείο πληθυσμό.

Οι γυναίκες μεγαλούργησαν στην κατασκοπεία και στη προστασία και φυγάδευση στη  μέση Ανατολή Εγγλέζων, Νεοζηλανδών, Αυστραλών, Ελλήνων  αντιστασιακών, καθώς και η συμμετοχή τους σε ηρωικές   πράξεις , όπως η αρπαγή και φυγάδευση του Γερμανού στρατηγού Κράι περ, η φυγάδευση του Ιταλού Στρατηγού Άντζελο Κάρτα. Διακρίθηκαν οι αδελφές Χαλαμπαλάκη από το Ηράκλειο, Τιτίκα , Ελευθερία και Χριστοθέα , στις οποίες απονεμήθηκε Βρετανικό παράσημο. Επίσης η Περάκη-Φήλι, η οποία έλαβε το Βρετανικό παράσημο για την δράση της και τις υπηρεσίες που προσέφερε, καθώς και η Ελένη Καντζούρο., Όλες ηρωίδες του Ηρακλείου.

Πλήθος γυναικών έγραψαν με το αίμα τους τις ιστορικές σελίδες της δυσβάστακτης κατοχής, το 1941.

Στο Πρασέ, σκότωσαν την Αικατ. Χαρχαλάκη. Στο Βατόλακκο, Την Ειρήνη Γαλανάκη

Στα Σκούρβαλα Ηρακλείου. Η χήρα Εμμ. Σταθαράκη, είχε 7 γιούς. Τρεις σκοτώθηκαν στο Αλβανικό μέτωπο, ένας εκτελέστηκε στο Ηράκλειο και 3 οδηγήθηκαν στα στρατόπεδα της Γερμανίας και χάθηκαν.

Η Μαρία Νεραντζάκη και η Λαγωνικάκη, διέτρεφαν , με κίνδυνο της ζωής τους 47 Άγγλους σε σπηλιές. Η  ατρόμητη , ηρωική, Ελένη Λαγού τουφεκίστηκε « γιατί  έκανε Αντίσταση». Η Άννα Πολογιώργη και η Μέλπω Σκουλά-Παίζη σε όλη την  διάρκεια της κατοχής έκαναν μυστικούς εράνους  και βοηθούσαν τους αντάρτες της Εθνικής Αντίστασης στα βουνά.

Οι Άννα και η Βέρα Ταπεινάκη 12 και 11 ετών, το1941,  που ζούσαν στο Γαλατά , όταν κατά την διάρκεια των βομβαρδισμών τραυματίστηκε σοβαρά η μικρότερη αδελφή της Δέσποινα, πηγαίνοντας κάθε μέρα στο Νοσοκομείο περνούσαν έξω από το στρατόπεδο συγκέντρωσης των αιχμαλώτων συμμάχων(Άγγλους, Νεοζηλανδούς, Αυστραλούς)που είχαν στήσει οι Γερμανοί στους Αγίους Αποστόλους .Ο πατέρας Ταπεινάκης μάζευε από τους εγκαταλελειμμένους καταυλισμούς των Άγγλων, παξιμάδια, γάλα, ψωμί, ελιές, σαπούνια, οδοντόκρεμες, τα έβαζαν σε πανιά και με καλάμια τα κορίτσια τα έριχναν από τα συρματοπλέγματα μέσα. Οι κρατούμενοι τις έλεγαν ,οι άγγελοι σωτηρίας των αιχμαλώτων. Ο Βρετανός Βετεράνος της Μάχης της Κρήτης Alf Smithard που τις αναζητούσε κάθε φορά που πήγαινε  στη Κρήτη, κατάφερε να τις βρει και να τις συναντήσει το 2004.  Εφημ. Guαrdian.Η δράση των κοριτσιών δεν σταμάτησε εκεί. Βοηθούσαν αιχμαλώτους που αποδρούσαν , πολλές φορές τους έκρυβαν στο σπίτι τους και τους βοηθούσαν να βγουν στο βουνό.

Η αγράμματη  ανήλικη βοσκοπούλα, Κωστούλα Παλιουδάκη- Σκορδίλη, παιδί τότε μιας πολύτεκνης οικογένειας, από την περιοχή του Αποκόρωνα , μετέφερε γραπτά μηνύματα ανάμεσα σε ανθρώπους της αντίστασης και συμμάχους. Κακοποιήθηκε άγρια από τους Γερμανούς όταν αρνήθηκε να καταδώσει την κρυψώνα ενός φυγόδικου Εγγλέζου. Κατάπιε μήνυμα που έπρεπε να παραδώσει στους αντάρτες ,όταν την έπιασαν Γερμανοί στρατιώτες.

Οι Γερμανοί είχαν επιτάξει το σπίτι της Ροδούσαινας (Μαυρογιαννάκη) στο Καλαμιώνα,  όπου ήταν κρυμμένοι Εγγλέζοι. Πάνω οι Γερμανοί, στο υπόγειο οι Εγγλέζοι, που τους πήγαινε κρυφά φαγητό.

Μαρτυρία –  Πλούμη Λιμογιάννη, 2008

Ένα βράδυ έφθασε στο σπίτι μας , στο δρόμο προς το Βαρούσι ένας Εγγλέζος .Πεινούσε και διψούσε.  Είχε πυρετό , βαριά άρρωστος. Γιατρό δεν μπορούσαμε να φωνάξουμε. Τον ανέλαβε η μάνα μου. Βεντούζες, καταπλάσματα, πετρέλαιο. Έγινε καλά. Σε ένα μήνα οι Γερμανοί επιτάξανε την τραπεζαρία μας. Επί 9-10 μήνες ήταν κρυμμένος στη σοφίτα. Μετά ανέβηκε  στο βουνό.

Ερχόταν κάθε χρόνο με την οικογένειά του. Όταν έμαθε ότι αρρώστησε η μάννα μου ήρθε τρέχοντας  από την Αγγλία. Την έκλαψε σαν μάννα του.

Μαρτυρία  – Νίκος Μαυριγιαννάκης, 2008

Η Μαρία Γλυμιδάκη-Μανωλαράκη. Όταν οι Γερμανοί πήγαν σπίτι της να συλλάβουν τον αδελφό της, η μητέρα της Ελένη, άρπαξε το όπλο από τα χέρια του Γερμανού και τον κτύπησε. Μετά δύο χρόνια κάποιος τους πρόδωσε και συνέλαβαν την Μαρία και τον αδελφό της. Τους πήγαν στις φυλακές της Αγιάς για ανάκριση και από εκεί  αρχίζει η περιπέτειά της. Σούδα, Πειραιά, στρατόπεδα συγκέντρωσης Σερβίας Ζέμου(5-6μήνες) και Μπάνισα, Γερμανίας Άουσβιτς  (18 μήνες),με αριθμό 82211. Δούλεψε σε εργοστάσιο παραγωγής πολεμικού υλικού, μαζί με Ρωσίδες, Σέρβες, Γερμανίδες πολιτικές κρατούμενες .Αργότερα  τις μετέφεραν στο Raves Bruck. Απελευθερώθηκαν από Ρώσους  στρατιώτες.

Στο στρατόπεδο του Άουσβιτς οδηγήθηκε και η Μαρία Ειρηνάκη από το Νεοχώρι η οποία επέζησε και επέστρεψε στη Κρήτη, μαζί με τους συντοπίτες της που ήταν στο στρατόπεδο του Ματχάουζεν,  Νίκο Ειρηνάκη, Θεόδωρο Γεωργιακάκη, Μανώλη Παρασκάκη.

Στη Μάχη της Κρήτης, 20 Μαΐου 1941,  που έσωσε την Αίγυπτο και  έκρινε την έκβαση του Β Παγκόσμιου Πολέμου, οι γυναίκες , με ό,τι μέσα διέθεταν , βοήθησαν στην καταστροφή του επίλεκτου γερμανικού σώματος αλεξιπτωτιστών. Η Κρήτη  αγωνίστηκε, χωρίς Ελληνικό στρατό . Οι άντρες με τον πολεμικό εξοπλισμό τους, βρισκόντουσαν στο Αλβανικό Μέτωπο .Γυναίκες, παιδιά, γέροι, αμύνθηκαν επί 10 μέρες. Στην άνιση αυτή μάχη δεν παραδόθηκαν. Νικήθηκαν.

Σύμφωνα με το «Ηρώο Πεσόντων , κατά την μάχη της Κρήτης στη πόλη των Χανίων» , από τους 51 που φονεύθηκαν, οι 4 ήταν γυναίκες.

Ποντικάκη Αικατερίνη , 36 ετών, 23/5/4, από Βούβες.
Καρατζά Αθηνά, 60 ετών 24/5/41 , από Αλικιανό
Κοντοπεράκη Αργυρώ 52 ετών, 28/5/42,εξετελέστη,  από  Καστέλι
Κτιστάκη Αικατερίνη, 50 ετών, 24/5/41,  από Σταλό

Η Λεβεντάκη Αικατερίνη ή Λεβεντοκατερίνα, χήρα με 4 παιδιά, από τις Φουρνές Χανίων, στην αρχή μέσα από τις φωτιές κουβαλούσε νερό και ψωμί στους πολεμιστές. Την δεύτερη μέρα, με το παλιό ντουφέκι που της εμπιστεύτηκε ένας γέρος, οπλίστηκε και πολέμησε σαν άντρας.

Μετά την Μάχη  οι Γερμανοί διψούσαν για εκδίκηση.

Στις  2/6/41 εξανάγκασαν τις γυναίκες του Κουτουμάδο να παρακολουθήσουν την εκτέλεση των 23 ανδρών τους. Στον Αλικιανό συγκέντρωσαν τις γυναίκες έξω από την εκκλησία του Τίμιου Σταυρού και εκτέλεσαν τους 42 άντρες τους. Όσες αρνούντο να παρακολουθήσουν την εκτέλεση ή  έκλαιγαν τις σκότωσαν.

Στις 3/6/41 ο Λοχαγός φρούραρχος Παλαιοχώρας   Νίμπερ , πήρε διαταγή να εξαφανίσει την Κάνδανο. Έβαλαν φωτιές στα σπίτια .Όσες γυναίκες προσπάθησαν να τα σώσουν τις έριξαν στις φλόγες και κάηκαν. Μαρία Μαθιουδάκη, Μαρία Τσουρουνάκη, Αντωνία Βακάκη, Μαρία Λαινάκη, Μαρία Κανατάκη.

Εν συνεχεία, περνώντας από το χωριό Κακόπετρο  αντιλήφθηκαν γυναίκες καθισμένες στη βρύση του χωριού. Τους επιτέθηκαν  και τις σκότωσαν. Ελευθερία Κουριδάκη 25 ετών, Ρουμπίνη Κουριδάκη 75, Κουριδάκη Βασιλική 40, Αγγελική Λουφαρδάκη 65, τις κόρες της Ιωάννα 19 και Ελευθερία και την μικρή εγγονή της.

1/8/41 Στη γέφυρα Κελερίτι συγκέντρωσαν γυναίκες της Κυδωνίας και τις υποχρέωσαν να παρακολουθήσουν την εκτέλεση 118 αντρών και 4γυναικών. Κλεάνθη Χαροντάκη 70 ετών, Μαρία Φραγκοστεφανάκη 15, Ειρήνη Στρατινάκη 18, Ευτυχία Χαρχαλάκη 33.

Την ίδια μέρα στα Γριμπιλιανά Κισάμου σκότωσαν  την Αικατερίνη Ζερβουδάκη και στην Αγιά την Άννα Μαράκη από το Σκινέ.

Στο Βατόλακκο, Γερμανός μπήκε στο σπίτι του Μαργιωλάκη που επρόκειτο να εκτελεστεί στην Πλατεία του χωριού ο σύζυγός της και απαίτησε από την γυναίκα του να παραστεί. Όταν  αρνήθηκε γιατί η κόρη της Ιωάννα ήταν βαριά άρρωστη, ο Γερμανός άρπαξε την κόρη και την εκσφενδόνισε από το ανώγειο στο δρόμο. Σε λίγες μέρες πέθανε. Επίσης, εκτελούν  την Ειρήνη Γαλανάκη και την Ευσταθία Κυριακάκη.

Ο θάνατος στα περίχωρα των Χανίων αφάνισε την ζωή των γυναικών. Σκότωσαν    τις Μαρία Βιολάκη  , Κατίνα Βαγιωνή, Ιωάννα Βουνάκη, Χαρίκλεια Βρότσου, Χρύσα Γαϊτανάκη, Ιωάννα Γαροφαλάκη, Ελένη Κατζηράκη, Χρυσούλα Κατζηράκη, Μαρία Καραμπατσάκη, Σοφία κισσέ, Ελευθερία Παπαδάκη, Μαρία Πεντάρη.

Στο Γκαλαγκάδω (Αρώνι) την Ελευθερία Ξηρουχάκη. Στα Καράνου την Μαρία Μαυριδάκη. Στο Καστέλι την Αργυρώ Κοντοπυράκη.

Στο Μάλεμε τις τρείς αδελφές Αγάπη, Σοφία , Ειρήνη Εμμ. Παρασκάκη.

Το Χωριό Σκινές παραδόθηκε στις φλόγες. Συγκέντρωσαν σε 17 αυτοκίνητα τις γυναίκες που αντιστάθηκαν και τις οδήγησαν στις φυλακές Αγιάς, που θεωρούντο η Βαστίλη της Κρήτης.

Φυλάκιο Βουκολίων. Μετά το γεύμα του ένας Γερμανός μεθυσμένος σκότωσε την Αικατερίνη Θεοδωράκη 85 ετών που μάζευε ξύλα.

25/5/41 .Περβόλια και Μισίρια Ρεθύμνου. Ομαδική εκτέλεση 50 ανθρώπων, εκ των οποίων  17 γυναίκες. Ανάμεσά τους η Αικατερίνη Δελή και οι δύο κόρες της Αγγελική και Αναστασία.

26/5/41, μετά από σκληρές μάχες στο Γαλατά και την κατάληψή του, οι επιδρομείς εκτέλεσαν  την Άννα Πατεράκη και την Στ. Τζινάκη

2 και 3 Ιουνίου1941, προβαίνουν σε καταστροφές και αντεκδικήσεις, για την ηρωική άμυνα του Ρεθύμνου στα χωριά Σταυρωμένος, Χαμαλεύρι, Αστέρι, Παγκαλοχώρι. Στο Αστέρι σκοτώνουν την Ευαγγελία Πολιουδάκη , γιατί έκλαιγε τον τουφεκισμένο σύζυγο και  γυιό της. Στο Κυρταμάδω  Κυδωνίας κακοποιήθηκε η Διγαλάκη γιατί έκλαιγε τους τρείς εκτελεσθέντες αδελφούς της.

Τέλη του 1941 ιδρύθηκε η Παγκρήτια  Οργάνωση Ελεύθερων Νέων (ΠΟΕΝ).

Αν και τα ήθη και τα έθιμα ήταν αυστηρά ,υπήρξε αθρόα συμμετοχή μελών κοριτσιών. Διένειμαν πόρτα-πόρτα προκηρύξεις, δούλευαν στην «Αλληλεγγύη»  έκαναν εράνους για τους αντάρτες, γράφανε συνθήματα στους τοίχους, σκορπούσαν προκηρύξεις, φώναζαν συνθήματα με το χωνί στους δρόμους.  Οι μεγαλύτερες συμμετείχαν στη συγκέντρωση  πληροφοριών και την διαβίβαση τους στη Μέση Ανατολή, στη  παρεμπόδιση των πολιτών  συμμετοχής σε πολιτιστικές εκδηλώσεις των Γερμανών και σε τμήματα εκμάθησης της γερμανικής γλώσσας , στην έκδοση πλαστών ταυτοτήτων για τους «παράνομους». Η πολυπληθέστερη, τα «Αετόπουλα »,  ήταν στη μεταφορά σημειωμάτων.

Η Ελπίδα Βανδουλά, στο Βαφέ, όταν οι Γερμανοί κάνουν επίθεση στο χωριό της, καταφέρνει να κρύψει τον ασύρματο που λειτουργούσε στο σπίτι της, διασώζοντάς τον σε καιρούς που ήταν ελάχιστα τα μέσα επικοινωνίας στην Κρήτη με τη Μέση Ανατολή. Ύστερα από αναζήτησή της από τους κατακτητές αναγκάζεται να φύγει στη Μέση Ανατολή.

Μαρία Νεραντζάκης, Μαία, από το Στύλο Αποκορώνου. Συμμετοχή στην εθνική αντίσταση, κράτησε σπίτι, ανέθρεψε παιδιά, πρόσφερε τροφή και πληροφορίες, έκανε εράνους, σύνδεσμος με τους αντάρτες στα βουνά, μετέφερε μηνύματα που το «τίμημά» τους   ήταν ο θάνατος. Όταν άρχισαν να την αναζητούν οι Γερμανοί για την δράση της, κατορθώνει να φύγει στη Μ. Ανατολή.

Όσο ο χρόνος περνά και η αντίσταση φουντώνει , ενώ η Ιταλία  αποφασίζει    να αποσυρθούν από την Κρήτη , από το φθινόπωρο του1943, η  στάση των Γερμανών  απέναντι στον κρητικό λαό γίνεται πιο σκληρή και πιο εκδικητική. Γίνονται εν ψυχρό δολοφόνοι. Στυγνοί εγκληματίες.

Λέγεται ότι ο Χίτλερ  είχε πει «Δεν με ενδιαφέρουν οι κρητικοί. Η Κρήτη με ενδιαφέρει.» Που σημαίνει ότι όλοι οι Γερμανοί μπορούν χωρίς συνέπειες να ακολουθήσουν το δρόμο της βαρβαρότητας και της απανθρωπιάς.

Μετά   την καταστροφή της Βιάννου, τον Σεπτέμβριο του 1943 ,  στην Επαρχία Βιάννου   στη Κάτω Σύμη 14/9/43 εκτέλεσαν την Μαρία Πανακάκη 85 ετών. Στην Άνω Βιάννο την  Απρ. Ανθουσάκη , κωφάλαλη, 65 ετών.

15/9/43 Στο Μύρτο την Αικατερίνη Κανάκη , 70 ετών .Στις Μουρνιές Λασιθίου την Μ.Ανδρεοπούλη 70 ετών.

Στη Περιοχή Λυγιάς  Ηρακλείου  15/9/43 σκοτώνουν τις Μαρία και Αικατερίνη Παπαδημητροπούλου, την Αικατ. Μηλιαράκη, την Ελευθερία Μαρή και τον επτάχρονο γιό της. Ενώ την ίδια μέρα τις Ζαχ. Ρηνάκη, Καλ. Συγγελάκη, Μ.Ρηνάκη, Μερ. Μεταξάκη με το 9χρονο αγοράκι της, Χαρ. Ξανθάκη, Καλλιόπη Παπαδάκη.

Στις 12/7/43 Ιταλός στρατιώτης  σκότωσε στη Μίλατο  Λασιθίου τη 17χρονη μαθήτρια Δέσποινα Κατσαράκη, ενώ στα Βαινιά Ιεράπετρας , άλλος Ιταλός , αφού βίασε την 11χρονη Παν. Γαϊτάνη την σκότωσε και την έριξε σε αποχωρητήριο. Ιταλός σκότωσε στη Δαμάστα  Ηρακλείου  την Ελένη Σαρρή.

28/8/43 στην καταστροφή των Βοριζιών Ηρακλείου Γερμανός στρατιώτης τραυμάτισε την Ελένη Ανδρουλάκη , τη βίασε και μετά την σκότωσε.

Σε κάθε χωριό , σε κάθε εξόρμηση του κατακτητή συγκέντρωναν γυναίκες και παιδιά στην εκκλησία ή στο σχολείο και τους εκτελούσαν ή τους οδηγούσαν στο κολαστήριο των φυλακών της Αγιάς. Αυτό συνέβη και στα χωριά του Σελίνου , Κουστογέρακο, Λιβαδά, Μονή , καθώς και στον Καλλικράτη.

30/9/43 εξαγριωμένοι από τις επιδρομές των ανταρτών, που είχαν τα λημέρια τους στα Λευκά Όρη,  αφού δεν κατάφερναν να τους  εξουδετερώσουν , στράφηκαν στις γυναίκες. Τις στήνουν στο εκτελεστικό απόσπασμα και αρχίζουν τις εκτελέσεις. Χρ. Αναστασάκη, Χαρ. Μυριζάκη, Ειρ. Μυριζάκη, σύζυγος Εμμ. Πατεράκη με την δύο χρονών κορούλα της. Βας. Μελάκη, από το Αργαστήρι Σελίνου.

Στη Μονή Σελίνου έκαψαν τα σπίτια και μέσα την Αναστασία Λαμπουδάκη. Στο Λιβαδά την 17χρονη Μαρ. Σειραδάκη και την Αμαλία Τσουρή 14 ετών.

9/10/43 Καλή Συκιά Ρεθύμνου. Εντολή να κάψουν όλα τα σπίτια , να σκοτώσουν τις γυναίκες και να τις πετούν ζωντανές ακόμη σε καιόμενα σπίτια. Μάρτυρες. Μαλάμο Πετράκη, Ευαγγελία Γριντάκη, έγκυος 8 μηνών, Ελένη Νικητάκη και η κόρη της Μαρία, Αργυρή Κωστάκη, Μαρία Γριντάκη, Φωτεινή Δαμουλάκη, Σταυρ. Ζουμπεράκη.

Στο Ροδακινό Ρεθύμνου Συνέβη το ίδιο. Μάρτυρες. Ευαγγελία Φρονιμάκη, Ευαγ. Σταβιανουδάκη, Ζαμπία  Γιανναδάκη.

Καλλικράτης, 10 Οκτώβρη 1943, Αρχίζουν οι εκτελέσεις . 27 άτομα , εκ των οποίων 8 γυναίκες. Ζαμπία Παπαδόσηφου, Ευαγ. Τσιβολεβάκη, Μαρ. Χαιρετάκη, Ελένη Γιαννακάκη, Ξανθή Καντήρου, Αγγ. Γαντάκη, Φανή Κουρελάκη και οι υπόλοιπες οδηγούνται στις φυλακές της Αγιάς.

Υπεύθυνος των εντολών ο υπαξιωματικός Φριτς Σούμπερτ .Ένα κοινωνικό απόβρασμα που οι Γερμανοί του είχαν δώσει άδεια να διατρέχει την Κρήτη και να διαπράττει κατά βούληση κάθε βαρβαρότητα .Είχε Τούρκικη και Γερμανική υπηκοότητα . Έδρασε από το 1942 έως τον Ιανουάριο του 1944.Τα θύματά του ανέρχονται στα 250. Πολλοί κάνουν λόγο για 1000….Έφυγε στη Γερμανία, προς το τέλος του πολέμου επέστρεψε στη Κρήτη. Αναγνωρίστηκε, τον συνέλαβαν, δικάστηκε σε θάνατο 27 φορές! Και εκτελέστηκε στις 27/10/ 44.

Το 1944 για την Κρήτη ήταν εξίσου ματωμένο. Η απαγωγή του Γερμανού Στρατηγού , της 22^ης μεραρχίας, Κράιπερ, στις 23 Απριλίου  από Ομάδα Εγγλέζων και Κρητικών, στις Αρχάνες Ηρακλείου, τους συντάραξε, έριξε το ηθικό  και το κύρος τους. Αυτό το πλήρωσε πολύ σκληρά η Δυτική Κρήτη. Ερείπια και εκατοντάδες θύματα, που δεν πρόλαβαν να χαρούν την ελευθερία  λίγες μέρες πριν την απελευθέρωση της χώρας.

Τον Αύγουστο κορυφώνεται η σκληρότητα με πολλές εκτελέσεις και την καταστροφή των Ανωγείων και των χωριών του Αμαρίου.

Πολλοί προσπάθησαν να φύγουν πριν κλείσουν τα σύνορα με τα Βαλκάνια.

Δεν τα κατάφεραν όμως.

Παρέμειναν με τον οπλισμό τους, με πυροβόλα όπλα και τεθωρακισμένα. κατακτητές φυλακισμένοι. Ήταν 9000 Γερμανοί και 4000-5000 Ιταλοί.

Από τον Οκτώβρη του1944 έως την παράδοσή τους στους Εγγλέζους, έμεινε ο Στρατηγός Μπέντακ , που διαδέχθηκε το δήμιο Μίλλερ , ο οποίος μαζί με το Στρατηγό Μπρώγιερ δικάστηκαν στην Αθήνα και εκτελέστηκαν το1947.

Μαζί με τους μοναχούς της Μονής Τοπλού , στο Λασίθι , λόγω του ασυρμάτου που βρέθηκε , καταδικάστηκαν και εκτελέστηκαν , τον Αύγουστο του 1944, ως διακινήτριες  πληροφοριών στη Μ. Ανατολή, η Ελένη Μαρκετάκη και η Τερψιχόρη Βλάχου.

Τον ίδιο μήνα κατά την καταστροφή των Ανωγείων,  κάηκαν μέσα στα σπίτια τους, η χήρα Εμμ. Καλλέργη, η αδελφή της Ειρήνη Καραΐσκου και η Ευαγ. Πασπαράκη.

4 Αυγούστου 1944 στα Σκούρβουλα Ηρακλείου, για το θάνατο δύο Γερμανών εκτελέστηκαν 20 γυναίκες.

Στη Γέργερη Ηρακλείου, μαζί με τον Ευστρ. Λιονταράκη , σκότωσαν και την έγκυο γυναίκα του Πελαγία.

Στο χωριό Φλώρια σκότωσαν την Ελένη Νταμουλάκη, ενώ έκαψαν ζωντανή την Ελένη Δημητριάδη, γιατί δεν μαρτυρούσε πού ήταν κρυμμένη η κόρη της.

Στο Άνω Αμάρι 22/8/44 την Αμαλία Παπουτσάκια  75 ετών, Ευαγ.Λεμονάκη 80, Εργινούσα Μαθιουδάκη 103.Στο Γερακάρη  Την Ευαγ. Γιαννακουδάκη κωφή και τυφλή, την Χαρ. Παταράκη άνω των 90 ετών. Την ίδια μέρα στο Γερακάρη Αμαρίου, Η Ελένη Αστρινού -Αγγελάκη, χάνει από τοις σφαίρες των Ναζί, σύζυγο, δύο παιδιά, 2 αδελφούς, 12 ανιψιούς,  4  ξαδέλφια.

Αύγουστος 1944. Κάηκαν μέσα στο σπίτι τους  η χήρα Εμμανουήλ Καλλέργη, η αδελφή της Ελένη Καραΐσκου και η Ευαγγελία Πασπαράκη.

Κατά την μάχη της Παναγιάς, στο χωριό Αγ. Γεώργιος Χανίων , έκαψαν μέσα σε ένα σπίτι την Κυρ. Γαλανάκη 60 ετών, Ζωή Κατσανεβάκη 70, Μ. Καλιτσουνάκη 80, Ελένη Νικολακάκη 90.

Όταν όλη η Ελλάδα είχε απελευθερωθεί , Οκτώβρη 1944 έως Ιούνιο 1945, σκότωσαν στη Δυτική Κρήτη 70 Κρητικούς.

Στο Βατόλακκο Χανίων 25/5 1945 , σε επίθεση με όλμους , κανόνια και ένα τανκ, σκότωσαν την 4χρονη Ελένη Αναγνωστοπούλου, την 5χρονη Αικατερίνη Περουλάκη και την 4χρονη Ελένη Γαλανάκη, τις μητέρες τους Νίκη Περουλάκη , Μαρία Γαλανάκη και δύο άνδρες.

Σημαντικός ο ρόλος και των γυναικών μοναχών της Κρήτης. Έκρυβαν, προστάτευαν και φυγάδευαν Άγγλους , πήγαιναν φαγητό στις φυλακές, μετέφεραν μηνύματα. Βαρύς ο φόρος αίματος όσων συλαμβάνοντο. Μονή Τιμίου Προδρόμου Κορακιών Ακρωτηρίου, Μονή Παρθενώνα Κισάμου, Μονή Τοπλού.

Η Κρήτη απελευθερώθηκε από τον γερμανικό ζυγό στις 23 Μαΐου 1945.

Η Λούλα Μανουσάκη γράφει.

Από τα τέλη Σεπτέμβρη   1944 έως το Μάιο  του 1945, ο αυτόμολος Γερμανός Αξιωματικός Κούρτ Σλάουερ , μαζί με το Φώντα Χατζηγρηγόρη εξέδιδαν γερμανόφωνες και ιταλόφωνες εφημερίδες που προέτρεπαν Γερμανούς και Ιταλούς να αυτομολήσουν “Kreta Post Deutsche Soldaten Zeitung”.

To1944 στη Νέα Χώρα Χανίων έγινε το μεγάλο μπλόκο.  Πήγαιναν σπίτι  σπίτι και αναζητούσαν συγκεκριμένα άτομα .Αφού τους μάζεψαν τους έβαζαν στο μέτωπο ένα κόκκινο ανεξίτηλο  σταυρό. Τους φόρτωναν σε φορτηγά .Πιάσανε 40 επονίτες και επονίτισες που μοίραζαν προκηρύξεις και τους πήγαν στις φυλακές Αγιάς. Μαρτυρία , Δαμιανός Αλιβιζάκης.

Η ΕΠΟΝ πέταγε προκηρύξεις όπου έμεναν Γερμανοί και τους έλεγε.   «Παραδοθείτε .Χάσατε τον πόλεμο. Βγείτε στα βουνά.»

9 Μαΐου  στο Ηράκλειο στη βίλλα   Αριάδνη   22.30 υπέγραψε ο Στρατηγός Μπέντακ . Είχαν μείνει 9 000 Γερμανοί οι οποίοι είχαν παραδοθεί στους Άγγλους  23 Μαΐου μπήκε στα Χανιά ο Ελληνικός στρατός . Της πομπής προηγούνταν αντάρτικα τμήματα Ο παπά Παπαδάκης, αντάρτης από τον Κουρκουνά, παράλλασε με τα ράσα και το πολυβόλο. Δίπλα του η Μαρία Φραγκιουδάκη, από το Βάμμο, μια ηρωική δασκάλα που παρήλασε ένοπλη.  27 Μαΐου  1945 ανυψώθηκε η Ελληνική σημαία.19 Ιουνίου φεύγει από το σπίτι του Βενιζέλου το Γερμανικό Στρατηγείο με 400 Γερμανούς. 1600 είχαν παραμείνει στη Σούδα έως ότου έρθει το αγγλικό πλοίο να τους πάρει.

Ημέρες Γερμανικής Κατοχής Κρήτης 1095. Γυναικεία θύματα 1200.

Σύμφωνα με ένα ελλιπή κατάλογο φονευθέντων πατριωτών, που συντάχθηκε το 1946,   1432 εκτελέστηκαν στα Χανιά,  905 στο Ρέθυμνο,  924 στο Ηράκλειο, 213 στο Λασίθι. Σύνολο 3474. «Κρήτη Ιστορία και Πολιτισμός» Τόμος Β,1988

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Ι.Δ. Αναστασάκης , Καθηγητής  «Η Γυναίκα στη Μάχη της Κρήτης και την Κατοχή  1941-45», Χανιά 1993
• Σημαντηράκη Ζαχαρένια . Προϊσταμένη Ιστορικού Αρχείου Κρήτης   « Γυναίκες της Κρήτης»
• « Οι ημέρες της απελευθέρωσης 4-27  Μαΐου 1945»Δρ Νικόλαος Πετρουλάκης, Χανιώτικα Νέα, 14/5/2007»
• Γυναίκες στη Κατοχή και την Αντίσταση «Αφανείς Ηρωίδες.» Χανιώτικα Νέα 19/5/2018
• « Κρήτη 1941 .Η «παράδοσή» της Κρήτης από τον Τσόρτσιλ στο Χίτλερ» Δρ. Ηλίας Φιλιππίδης, Χανιώτικα Νέα, 13/5/2007
• Β. Χατζηαγγελής. « Σελίδες από την Μάχη της Κρήτης» Από το βιβλίο του I.Stewart, Έκδοση Οργανισμού Πολεμικών Εκδόσεων
• Ανδρέας Πλατσάκης, Δάσκαλος.   « Εις Μνήμην, 10/6/45»
• Δημήτρης Δασκαλάκης. « Μάχη Γαλατά. Παπά-Βασίλης  Ρουμελιωτάκης»

Οι πηγές που ερευνήθηκαν, διετέθησαν από την Πρόεδρο του Παραρτήματος ΕΓΕ Χανίων, Αμαλία Μπασιά-Θεοδωράκη.

Λογιάδου Δέσποινα
Οικονομολόγος- Στατιστικός – Πρόεδρος Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ)

Το άρθρο Η Κρήτη κατά τον Β ΄Παγκόσμιο Πόλεμο – Ο φόρος θυσιών και η αντίσταση των Γυναικών της Κρήτης 1941-1945 εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.

Τιτίκα Χαλαμπαλάκη-Δασκαλάκη (1910-1988)
Ελευθερία Χαλαμπαλάκη-Τροπουσκιάδου (1915-1998)
Χριστοθέα  Χαλαμπαλάκη-Αλεξανδράκη (1920-2003)

Μετά την Μάχη της Κρήτης, Ιούλιος 1941, δημιουργήθηκε εθνική οργάνωση στην Νεάπολη Λασιθίου, από καθηγητές, που ασχολείτο με την προστασία εφέδρων, προσφύγων κ.λ.π. Στην οργάνωση αυτή βοηθούσαν και από  τα μέλη του Συλλόγου «Αδελφότητα», οι αδελφές Χαλαμπαλάκη.

Με την συνδρομή τους έφεραν τους καθηγητές σε επαφή με το Σύνδεσμο των Αντιπροσώπων του Συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής και υπεύθυνου της κατασκοπείας του Μιραμπέλλου Κωνσταντίνο Λουμπούνη. Συγχρόνως, η Ελευθερία μετέβη στο Ηράκλειο και διαβίβασε τις προτάσεις τους στον Διευθυντή της κατασκοπείας στη  Κρήτη, του Συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής, Μιχ. Ακουμιανάκη.

«Χάρις στις εξαιρετικές αυτές Ελληνίδες σώθηκαν πάρα πολλοί που είχαν πιαστεί από τους Ιταλούς και ο περίφημος αγωνιστής της Αριστεράς Μιλτιάδης Πορφυρογένης (Γνωστός ως Κομνηνός). Χάρις σ’  αυτές πληροφορήθηκε η οργάνωση  όλα τα ονόματα των προδοτών και έλαβε τα κατάλληλα μέτρα».   «Η Μάχη της Κρήτης-Η Αντίσταση» Ιωάννη Μουρέλλου, Β΄  Τόμος.

Κατά την διάρκεια της Ιταλογερμανικής κατοχής,  από το Ηράκλειο είχαν μετακομίσει στη Νεάπολη Λασιθίου, στο Ψυχρό, με την μητέρα τους και τα παιδιά τους, περιοχή κάτω από Ιταλική κατοχή,  σε σημείο που είχαν την δυνατότητα τις νύχτες να βοηθούν στη φυγάδευση στη Μέση Ανατολή και Αίγυπτο, Άγγλους, Αυστραλούς, Νεοζηλανδούς, Έλληνες Πατριώτες , που κινδύνευαν να συλληφθούν.

Αρχές Φεβρουαρίου 1943 οι Ακουμιανάκης, Dubabin, Rendel,  αποφάσισαν την  ίδρυση μυστικής πατριωτικής Οργάνωσης ( ΕΟΚ)στο Νομό Λασιθίου, με πρωτεργάτριες τις αδελφές Χαλαμπαλάκη , που αρχικά χρησιμοποιήθηκαν για την έκδοση του αντιστασιακού εντύπου  « Ελεύθερος Αγών».

Μετά την απόβαση των συμμάχων στην Ιταλία,  ο Στρατηγός Άντζελο Κάρτα και οι Ιταλοί αξιωματικοί, αποφάσισαν να συνεργαστούν με τους Άγγλους και σε περίπτωση συνθηκολόγησης να στραφούν εναντίον των Γερμανών.  Στις 27  Ιουλίου του 1943,μετά την πτώση του Μουσολίνι, επείγον σημείωμα από την Νεάπολη ανέφερε ότι οι Ιταλοί ήθελαν να παραδώσουν τον οπλισμό τους στους Έλληνες  και όχι στους Γερμανούς.    Εμμ.Πετράκη Δ/ντη Λυκείου « Κοραής» , 1953

Ο Ιταλός λοχαγός Φράνκυ  Ταβάνα  Αρχηγός της Ιταλικής Αντικατασκοπείας στο Νομό Λασιθίου,  της Ιταλικής Μεραρχίας ΣΙΕΝΝΑ,  που χρησιμοποιήθηκε ως σύνδεσμος του Στρατηγού  Κάρτα,   ειδοποίησε με ένα στρατιώτη ότι θα  επισκέπτετο  στο σπίτι τους τις αδελφές Χαλαμπαλάκη. Τις  επισκέφθηκε  και  είπε ότι γνώριζε ότι  ήταν οργανωμένες στην αντίσταση και ότι οι Ιταλοί  ήθελαν να έρθουν σε επαφή με οργανωμένους πατριώτες  της αντίστασης. Του αρνήθηκαν ότι είχαν τέτοιες σχέσεις.

Η Χριστοθέα όμως την επομένη,  χωρίς να το πει στις αδελφές της, πήγε στο Ηράκλειο και ενημέρωσε από την ομάδα, τους  Λευτέρη Μαλαγαρδή και Νίκο Αλεξανδράκη, οι οποίοι ανέλαβαν να οργανώσουν την συνάντηση στην πόλη του Ηρακλείου.

Η συνάντηση  κράτησε 8 ώρες .  Πραγματοποιήθηκε στην Κλινική Λιγνού στη Περβόλα , με την παρουσία  του Λοχαγού Ταβάνα, οποίος ενεργούσε με έγγραφη εξουσιοδότηση του Ιταλικού Στρατηγίου, Μενέλαου  Λιγνού, Ιατρός,  Μιχάλη Ακουμιανάκη Αρχηγού Κατασκοπείας Ηρακλείου, Γιαμαλάκη Στυλιανού, Ιατρός, Βρετάκη Κωνσταντίνου ,Ιατρός και του Συνταγματάρχη Νικόλαου Πλεύρη, Αντιπρόσωπο της Κυβέρνησης του Καϊρου και Αρχηγός της Αντάρτικης Ομάδας της Ανατολικής Κρήτης, με  διερμηνέα την Χριστοθέα Χαλαμπαλάκη.

Το Πρακτικό της συζήτησης το έδωσαν    στον   Λευτέρη Μαλαγαρδή, ο οποίος το έστειλε στον Νικ. Δραμυτινό , Δ/ντή Χωροφυλακής στον Άγιο Μύρωνα, ο οποίος ανακοίνωσε το περιεχόμενο στους εκεί αξιωματικούς Χαιρέτη και Καζαντζάκη. Μιχάλης  Ακουμιανάκης .  Εφημ, « Μεσόγειος.

Ακολούθησε συνάντηση του Στρατηγού Κάρτα , με τον Ταγματάρχη  Αρχηγό της  Αγγλικής   Αποστολής στην   Κρήτη , Πάτρικ   Λη   Φέρμορ , επικύρωσης  των όρων  της συμφωνίας, της οποίας δεν ολοκληρώθηκαν οι στόχοι, διότι οι Γερμανοί αντελήφθησαν τις προθέσεις των Ιταλών.

Ο Πάτρικ Λη  Φέρμορ οργάνωσε επιτυχώς την φυγάδευση στην Μέση Ανατολή του Στρατηγού Κάρτα και του Επιτελείου του. Ο Λοχαγός Ταβάνα παρέμεινε στην Κρήτη και αγωνίστηκε κατά των Γερμανών.Ο  Λοχαγός Ταβάνα  έδωσε στους αντάρτες ότι ζήτησαν. Ταυτότητες για τους αντάρτες, κιβώτια με όπλα, τα οποία αρχικά παρέδωσαν στο Ψυχρό, στην κατοικία των αδελφών Χαλαμπαλάκη.  Επίσης,  στοιχεία που οι Ιταλοί είχαν ανταλλάξει με τους Γερμανούς, για το πού βρίσκονται τα όπλα και τα στρατιωτικά πόστα των Γερμανών. Έρευνα  Ι.Μ. Καραβαλάκη. 10/7/2012

Ένα απόγευμα το ζεύγος Κομνηνού (Πορφυρογέννη) επισκέφθηκε στη Νεάπολη τις αδελφές Χαλαμπαλάκη. Σε λίγη ώρα Ιταλοί στρατιώτες μπήκαν και συνέλαβαν την Ελευθερία και την πήγαν για ανάκριση στο γραφείο του Ταβάνα.

Η Ελευθερία φορούσε μπλε ταγιέρ με ένα κόκκινο μαντήλι. Ο Ταβάνα τότε της είπε να προσέχουν τις παρέες τους και μάλιστα κάποιον που είναι πιο κόκκινος από το μαντήλι. Της είπε: σκεφθείτε τί εννοώ. Είστε ελεύθερη.

Επιστρέφοντας σπίτι, ανέφερε με απορία τι συνέβη. Ο Κομνηνός  όμως κατάλαβε ότι ήταν ένα μήνυμα  για αυτόν. Με αυτό τον τρόπο ο Ταβάνα ειδοποίησε τον Πορφυρογέννη ότι κινδυνεύει και να εξαφανιστεί.

Αργότερα έμαθαν ότι υπήρξαν συμφοιτητές στο παρελθόν.

Στις 15 Δεκεμβρίου 1943 συνελήφθησαν και οι τρεις αδελφές .Η Τιτίκα και η Χριστοθέα   μεταφέρθηκαν στις φυλακές Νεαπόλεως. Η Ελευθερία στο Ηράκλειο στις φυλακές Αλικαρνασού. Με την βοήθεια πατριωτών και δωροδοκίες Ιταλών, η Ελευθερία αποφυλακίστηκε 31/12 /1943, η Τιτίκα και η Χριστοθέα 10/01/1944.

Επίσης, είχαν λάβει μέρος στην ομάδα που σχεδίασε και πραγματοποίησε την αρπαγή του Γερμανού Στρατηγού Κράιπερ. Η δε  Χριστοθέα, με ένα γαϊδουράκι που μετέφερε ξύλα , παριστάνοντας την χωριατοπούλα, πήγε στους αντάρτες στο βουνό το σχέδιο, το οποίο είχε απομνημονεύσει. Στο δρόμο έπεσε σε Γερμανική περίπολο. Τους αντελήφθη έγκαιρα και πρόλαβε να το μασήσει και να το καταπιεί.
Όταν οι Ιταλοί αποχώρησαν , για να διαφύγουν από τους Γερμανούς που τις έψαχναν να τις συλλάβουν, η Οργάνωση τις φυγάδευσε στο Κάιρο, όπου  είχε ήδη φυγαδευτεί το στέλεχος της Οργάνωσης Τηλέμαχος Δασκαλάκης , σύζυγος της Τιτίκας, του οποίου πρόλαβε και έκλεισε τα μάτια.  Επέστρεψαν μετά την απελευθέρωση.
Μεταπολεμικά παρασημοφορήθηκαν για την δράση τους από την Βασίλισσα της Αγγλίας. Με τα  γεγονότα της Κύπρου, επί Χάρτιγκ ,σε ένδειξη διαμαρτυρίας τα επέστρεψαν, συνοδευόμενα από μία επιστολή κόλαφο για την πολιτική τους , δεδομένου ότι η Αγγλία είναι και μία από τις Εγγυήτριες Δυνάμεις της Κύπρου.
Πηγές Πληροφοριών και βιβλιογραφία που αναφέρεται η δράση τους:

• Μαρτυρία Χριστοθέας Χαλαμπαλάκη-Αλεξανδράκη, στο Στέφανο Κορτσιδάκη (Γιατρό) και στη κόρη της Ροδάνθη Αλεξανδράκη-Κριτσωτάκη, Ηράκλειο1993
• Απομνημονεύματα Μιχάλη Ακουμιανάκη , Εφημ. « Μεσόγειος», 1999
• Κάβος Γ. «  Γερμανοϊταλική Κατοχή και Αντίσταση Κρήτης»,1991
• Γιώργος Καλογεράκης. Λασίθι, η Συνθηκολόγηση των Ιταλών
• Χριστοθέα Χαλαμπαλάκη. Εφημ. « Πατρίς»
• Υπουργείο Εθνικής Άμυνας.  9/3/1955
• Χορήγηση Αναμνηστικών Μεταλλείων Εθνικής Αντίστασης
• Α.Μ.Rendel. « Appointment in Crete»
• Νικ.Κόκονας  «Γερμανοϊταλική , Αντίσταση, συμμαχικές αποστολές, Κρήτη 1941-45». Η Βρετανική Έκθεση ( Φέρμορ, Χιούζ, Στόκμπριτζ)
• Βρετανοί κατάσκοποι στην Κρήτη 1941-45
• Καραβαλάκη  Ι.Μ.-Έρευνα.
• «Αντάρτικη Ομάδα Ανατ. Κρήτης».  Βικελαία Βιβλιοθήκη
• «Φρούριο  Κρήτη1941-44». Χαροκόπου Γ.
• Εθνική Αντίσταση Κρήτης 1941-45. Θοδωράκη Ασκληπιού
• «Η φυγάδευση του Στρατηγού Κάρτα και του Επιτελείου του»
• Μιχάλη Κοκολάκη.  «Ανατολική Κρήτη, κατοχή, αντίσταση, εμφύλιος» Αθήνα 1998
• Μουρέλλου Ιωάννη. «Η μάχη της Κρήτης, Αντίσταση.» Β΄Τόμος
• Αντώνη Σανουδάκη. Αφήγηση Κίμωνα Ζωγραφάκη, Καστέλλι , 2005
• Εμμανουήλ Πετράκη.  « Η Εθνική Οργάνωση Κρήτης (ΕΟΚ)», 1953

Σημ. Η Μελέτη πραγματοποιήθηκε με την συνεργασία της Ροδάνθης Αλεξανδράκη-Κριτσωτάκη ,Καθηγήτριας της Σχολής Διοίκησης και Οικονομίας του Ελληνικού Πανεπιστημίου Ηρακλείου Κρήτης. Κόρη της Χριστοθέας.

Ορισμένες πληροφορίες προέρχονται από τις αναμνήσεις της Τιτίκας και της Χριστοθέας  ( εξαδέλφες του άντρα μου) σε ιδιαίτερες συζητήσεις που είχαμε.

Λογιάδου Δέσποινα
Οικονομολόγος-Στατιστικός – Πρόεδρος Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (Ε.Γ.Ε.) – Αντιπρόεδρος Συνδέσμου Ελληνίδων Επιστημόνων (Σ.Ε.Ε.) – π. Διευθύντρια ΕΛ.ΣΤΑΤ

Το άρθρο Η Εθνική δράση των αδελφών Χαλαμπαλάκη εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.

Προσπαθούμε  να ρίξουμε φως στην πορεία των γυναικών αυτά τα 200 χρόνια , οι οποίες παρόλο που διαδραμάτισαν σημαντικότατο ρόλο  σε διάφορα ιστορικά γεγονότα , αποσιωπήθηκαν από την παραδοσιακή ιστορία, διότι οι ιστορικοί θεωρούσαν τις γυναίκες ως «αυτονόητο» συμπλήρωμα του άνδρα και για το λόγο αυτό δεν τις μνημόνευαν. Ήρθε λοιπόν ο καιρός να αναδείξουμε τις ιστορίες τους και την ισότιμη συνεισφορά τους στους αγώνες από το 1821-2021.
Αυτό όμως προϋποθέτει συγκέντρωση στοιχείων από την πηγή τους.

Η έρευνα στοχεύει κυρίως στις αφανείς , άγνωστες μέχρι χθες γυναίκες , που συμμετείχαν στους  αγώνες κατά το χρονικό διάστημα που βίωσε το έθνος δύο  Παγκόσμιους  Πόλεμους, δύο Βαλκανικούς, 4 Δικτατορίες , δύο αιματηρούς εμφύλιους, πολλά προσφυγικά κύματα.

Όλο αυτό το διάστημα οι γυναίκες ανεξάρτητα από κοινωνική τάξη και επίπεδο εκπαίδευσης, πάλεψαν παράλληλα  με  τους πολύπλευρους ρόλους τους, για την δημοκρατία, την ελευθερία, τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Γυναίκες της διασποράς, μορφωμένες,  έπαιξαν σημαντικό ρόλο στον τομέα  της ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης,  ξεσήκωσαν ευρωπαίους και ευρωπαίες μεγαλοαστούς και Ηγεμόνες, μέσα από την τέχνη, την λογοτεχνία, την γλώσσα της  διπλωματίας, υπέρ των σκλαβωμένων  Ελλήνων.

Μεγαλονοικοκυρές,  αγρότισσες, εργάτριες. Κράτησαν την οικονομία, την οικογένεια,  την κοινωνική συνοχή, τα  ήθη, τα έθιμα, την γλώσσα, την πίστη στη θρησκεία και το έθνος, τις παραδόσεις , τον πολιτισμό, τις τέχνες.

Γαλούχησαν τους ήρωες και τις ηρωίδες των επόμενων γενιών και  όταν οι συνθήκες το απαιτούσαν,  με τα παιδιά  στην αγκαλιά και το όπλο στο χέρι.

Υπέστησαν τις ίδιες θυσίες και κακουχίες με τους άνδρες.

Η ελληνική Επανάσταση ούτε άρχισε, ούτε τελείωσε, στον σημερινό γεωγραφικά ελλαδικό χώρο, την ίδια εποχή.

Ξεκινώντας από τον Βορρά, η Θράκη Υποδουλώθηκε το 1361, δηλαδή 100 χρόνια πριν την Άλωση της Κωνσταντινούπολις. Τους δύο πρώτους αιώνες της σκλαβιάς  με το παιδομάζωμα 300.000 παιδιά 5-7 ετών  έγιναν Γενίτσαροι. Ακολούθησαν βίαιοι εκπατρισμοί για να αλλάξει εθνολογικά η Θράκη.  Ήταν από τους πρώτους που ξεσηκώθηκαν στην Σαμοθράκη (Απρίλιος 1821) αλλά η πολυήμερη σφαγή των Τούρκων (1/9/21) ερήμωσε το νησί. Υπήρξε πλήρης άγνοια για την σφαγή του επίσημου Ελληνικού Κράτους , ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Θύματα γυναίκες και παιδιά. Εκτελέστηκαν όλες οι γυναίκες άνω των 40 ετών και όλα τα μωρά κάτω των δύο ετών. Τα υπόλοιπα γυναικόπαιδα, τα μισά δεν άντεξαν τις κακουχίες και πέθαναν σύντομα. Πολλές γυναίκες, ως άλλες Σουλιώτισσες αυτοκτονούσαν ή ρίχνονταν με τα παιδιά στους γκρεμούς. Οι υπόλοιπες ήταν καταδικασμένες να μπούνε στα κακόφημα σπίτια. Άλλες τις πούλησαν μαζί με τα παιδιά τους στην αγορά.

Οι ηρωίδες της Ελληνικής Επανάστασης αποτέλεσαν σημείο αναφοράς και ενέπνευσαν τις Ελληνίδες στις μεταγενέστερες εθνικά κρίσιμες περιόδους.

Μπορεί φαινομενικά στην απελευθέρωση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία να πρωταγωνιστούν κυρίως άνδρες, αλλά πάντα πίσω από τους σπουδαίους άνδρες κρύβονται  δυναμικές γυναίκες. Όσες ανέλαβαν δράση στον επαναστατικό αγώνα συνέβαλαν σημαντικά  σε όλη την διάρκεια με δικά τους μέσα και την γενναία συμπεριφορά τους, μέχρι την αυτοθυσία. Γυναίκες του Μεσολογγίου, της Ηπείρου, της Θεσσαλίας, της Στερεάς, της Πελοποννήσου, της Κρήτης, των νησιών. Από τα μέχρι σήμερα στοιχεία μας κάθε πόλη, κάθε χωριό, κάθε νησί έχει να μας αναδείξει την ηρωίδα του.

Στο άλλο άκρο  στα Νότια η Κρήτη. Ξεκίνησε την Επανάσταση  το 1770. Δηλαδή 50 χρόνια πριν. Το 1896 απόκτησε την  αυτονομία της.  Με την εξέγερση στο Ακρωτήρι το 1897 διεκδίκησε την ανεξαρτησία της.   Ενσωματώθηκε  στην Ελλάδα  το 1913. 70 χρόνια αργότερα.

Η Κρήτη στην μακραίωνη ιστορία της με τους αλλεπάλληλους κατακτητές διατήρησε την γλώσσα και την εθνική συνείδηση. Δεν μπορούσε να είναι απούσα στο κάλεσμα της εθνεγερσίας. Τα Σφακιά συμμετείχαν στα Ορλωφικά και όλη η Κρήτη στην επανάσταση του 1821.

Ο διακαής πόθος για ελευθερία οδήγησε ικανό αριθμό γυναικών να ζωστούν τα ελάχιστα άρματά τους ,με πέτρες και ξύλα να αιφνιδιάζουν τον εχθρό στα περάσματα των βουνών προκαλώντας τους απώλειες. Αναλάμβαναν την τροφοδοσία των επαναστατών, περιέθαλπαν τους τραυματίες.

Η Κρητική Λεγεώνα αποτελούμενη από 50 γυναίκες της περιοχής Λάκκων Χανίων ονομάσθηκε «Οι Αμαζόνες της Κρήτης». Εκπαιδεύτηκαν από τον οπλαρχηγό Χατζημιχάλη Γιάνναρη στην χρήση της ξιφολόγχης. Ο Ευρωπαϊκός τύπος τους αφιέρωσε πολλά άρθρα. « Από τον ενθουσιασμό των γυναικών μπορεί κανείς να καταλάβει πόσο αποφασισμένοι είναι οι άνδρες της Κρήτης. Οι γυναίκες δεν θα αφήσουν τα όπλα πριν κατακτήσουν την λευτεριά. Προτιμούν να πεθάνουν παρά να ζουν στη σκλαβιά»  Είχαν δική τους σημαία και στολή, Σε αυτές προστέθηκαν και οι γυναίκες Σελίνου  Χανίων. Ήταν άνω των 100.

·         Χρυσή Τσεπέτη. Αύγουστος   1821 στο Θέρισο, πραγματοποιούνται άγριες μάχες μεταξύ Ελλήνων επαναστατών και τουρκοκρητικών και εν συνεχεία Αιγυπτιακού στρατού. Οι Τούρκοι έχασαν 500 άνδρες.  Στην επανάσταση του 1866-1869, οι Τούρκοι επανέρχονται δριμύτεροι και υπό τις διαταγές του Μουσταφά Ναϊλη Πασά καταστρέφουν συθέμελα το Θέρισο. Σφάζουν, πυρπολούν, κρεμούν επισκόπους, σφάζουν μοναχούς, στήνουν πυραμίδες από κεφάλια Χριστιανών.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες ζει και μεγαλώνει η Χρυσή Τσεπέτη. Όμορφη στο σώμα, μα πιο πολύ στην καρδιά. Οι  άγραφοι κανόνες της Κοινότητας των συγχωριανών της αποτέλεσαν τα θεμέλια της προσωπικότητάς της. Η εκκλησία, τα έθιμα της κρητικής παράδοσης, οι μνήμες των τάφων των ηρώων του μικρού χωριού, σμίλεψαν το χαρακτήρα της. Μπήκε από νωρίς στο πνεύμα της επανάστασης για την ελευθερία. Έτσι όταν ήρθε η τραγική στιγμή , δεν ήταν ούτε 20 ετών, δεν θέλησε να αλλαξοπιστήσει και να πάει στο χαρέμι του Μουσταφά Πασά. Την άλεσαν στο μύλο του ελαιοτριβείου του Θερίσου. Η μυλόπετρα που συνέθλιβε τις ελιές  του χωριού μετατράπηκε σε φρικτό όργανο βασανιστηρίου. Το φθαρτό σώμα διαλύθηκε. Το αίμα πότισε τη γη και έγινε λίπασμα της λευτεριάς. Μαρτύριο και μαρτυρία για την πίστη και την πατρίδα από ένα μικρό κορίτσι που αγνόησε τα νιάτα, την δειλία, το θάνατο.

Η μυλόπετρα και το σμιλεμένο σώμα της  πάνω στην πέτρα, με κάποιους στοίχους, θυμίζουν και σήμερα  τον ηρωικό  θάνατό της, το χειμώνα του 1821.

·         Ελένη Βολανοπούλου. Από τα Σκουλούφια  Μυλοποτάμου. Απήχθη βίαια από τον Μουσταφά Πασά που του χάρισε 3 παιδιά. Την λάτρευε. Για χατίρι της  έκτισε εκκλησάκι που λειτουργούσε χριστιανός παπάς και το πλήρωνε εκείνος. Η Ελένη βοηθούσε πολύ τους χριστιανούς. Όταν πέθανε ετάφη χριστιανικά.

·         Το 1774  αρκετές Σφακιανές, όπως η Πατσουροζαμπία, η Κατερίνα Βούρβαχη, η Κατερίνα Λούπαση και άλλες γενναίες γυναίκες, πήραν τα τουφέκια και πήγαν να βοηθήσουν τους άνδρες και βρέθηκαν στον Πύργο του Αληδάκη στο Μπρόσνερο. Στη μεγάλη τούτη μάχη έπεσαν 18 άνδρες και 2 γυναίκες, που πολέμησαν σαν δράκαινες.

·         Αξιοθαύμαστες οι γυναίκες του Καλλικράτη. Σε μια λυσσαλέα επίθεση των  Τούρκων, έδιωξαν μόνες τους τον εχθρό (οι άντρες έλειπαν όλοι σε εκστρατεία)  με πέτρες, παλιά τουφέκια  και ξύλα.

·         Στην Κριτσά. Ο γενίτσαρος Χουρσίτ άρπαξε την κόρη του Πρωτόπαπα την ξακουστή Ροδάνθη και την πήγε στην κρύπτη του στο Χουρμεγιάκο.

Η Ροδάνθη όμως  τον έσφαξε με το μαχαίρι του, πριν την ατιμάσει, ντύθηκε τα σαλβάρια και βγήκε στο βουνό με αρχηγό τον Καζιάνη. Πολέμησε μαζί του χωρίς να γίνει γνωστό το φύλο της, παρά μόνο όταν τραυματίστηκε στη μάχη και πέθανε.

·         Η Χαίνισσα  Αρετή , αδελφή του Καπετάν Στέφου Νιώτη από τα Ανώγεια, έστειλε πολλούς Τούρκους στον άλλο κόσμο. Από το λημέρι του ήρωα Παλμέτη, παραμόνευε από ψηλά τον δρόμο Ηρακλείου προς Ρέθυμνο δίνοντας σήμα στον Παλμέτι που ήταν χαμηλότερα να χτυπήσει. Η Αρετή έδρασε στον Μυλοπόταμο, την Κνωσσό, τη Γόρτυνα, με τον πατέρα της, το θείο της, τα αδέρφια της. Είχε πάρει όρκο να εκδικηθεί το θάνατο του αρραβωνιαστικού της.

·         Στο Αρκάδι  έδρασε μια άλλη ηρωική μορφή. Η Χαρίκλεια Δασκαλάκη. Από τους πρώτους συντελεστές της άμυνας του Αρκαδίου. Έτρεχε στις πολεμίστρες και τους προμαχώνες  ατρόμητη και κουβαλούσε τρόφιμα και πολεμοφόδια. Την διέκρινε γενναιότητα και δύναμη ψυχής.

·         Στην πολιορκία της Μαλάξας (1895-1897) η συμβολή της Παντελιάς Πατεράκη ήταν αξιόλογη. Κατά τον τιτάνειο αγώνα της, τραυματίστηκε στο πόδι και έμεινε χωλή τα υπόλοιπα 40 χρόνια της ζωής της.

·         Μεγάλες αγωνίστριες η Θεοχάρα και η Μαρία Φεραρόλη γνωστή ως Μαρία  η « Καπετάνισσα», από τους Λάκκους. Οι ηρωικές κοπέλες από τις Αρχάνες αετοί ανίκητοι της μάχης, Μαριγώ Λαμπράκη- Καζαντζάκη και Ειρήνη Μαυρογιαννοπούλου. Η  Ειρήνη φορούσε ανδρική στολή και προκαλούσε τον θαυμασμό για το θάρρος και την ανδρεία της. Μαζί με την Λαμπράκη διακρίθηκαν στην επανάσταση του 1897, ενώ είχε μετατρέψει το σπίτι της στις Αρχάνες σε Νοσοκομείο.

·         Η προσφορά των γυναικών από τους Λάκκους ήταν πολύ μεγάλη  κατά την περίοδο της επανάστασης του  1877-1896. Στην επίθεση  των Τούρκων  στη Ζούρβα και το Θέρισο13/11/1867 η  Μαρία Τσιροπούλα (18 ετών) και η Αντωνούσα Βουλγαράκη πολεμούσαν τραυματισμένες. Η ηρωική Αικατερίνη Σηφοπούλα, η Λαφοπούλα Μάρθα που όπως πιστοποιούν ο Χατζημιχάλης  Γιάνναρης και άλλοι αρχηγοί, αγωνίστηκε με μοναδική αυταπάρνηση καθ’ όλη την Κρητική Επανάσταση του 1866-1868, τόσο στην ώρα της μάχης, όσο και παρέχουσα την συνδρομή της στους αρχηγούς, τους στρατιώτες και τους τραυματίες. Κοντά της Συναγωνίστρια   η Ειρήνη Νικολουδοπούλου.

·         Η Αρετή Πανιεράκη  από την Παναγιά Κυδωνίας στις Επαναστάσεις 1877-1896 και1897 αγωνίστηκε σαν επαναστάτρια και σαν ταχυδρόμος,  μεταφέροντας με κίνδυνο της ζωής της από τα Χανιά προς τους διάφορους  Αρχηγούς την επίσημη αλληλογραφία και χρηματικά ποσά.

·         Η Χαρίκλεια Στρατηγάκη από τις Πλακούρες,   στην Επανάσταση του 1866, με κίνδυνο της ζωής της μετέφερε την αλληλογραφία των κυριότερων οπλαρχηγών και της προσωρινής Κυβέρνησης, στο Πρόξενο της Ελλάδας Σακόπουλο.

·         Σημαντικότατη αγωνίστρια  η Άννα Κοντογιάννη από το Ηράκλειο, με καταγωγή από την ξακουσμένη Ηρακλειώτικη Οικογένεια των Καλλέργηδων. Μεγάλη η δράση της. Πολύτιμες οι υπηρεσίες της στην πατρίδα. Σε αίτησή της προς το Συμβούλιο του Ηγεμόνα η ίδια αναφέρει.

·         «Καίτοι γυνή παρηκολούθησα τον αγώνα το1896 και1897 και έλαβα μέρος εις απάσας τας μάχας του Σελίνου μεταξύ των εις την πρώτη γραμμή τεταγμένων  παλικαριών υπό την σημαίαν του αρχηγού Κριάρη καθώς εξάγεται εκ των συνημμένων ώδε πιστοποιητικών»….
«Μη κατέθεσα τα όπλα εγώ, υστέρησα ποσώς εις την ανδρείαν άλλων πολεμιστών, έλαβον μέρος αγωνισθείσα   εις αμφοτέρας τας Επαναστάσεις ταύτας οπλισθείσα και παρεβρεθείσα εις πολλάς  μάχας και μαχόμενη παρά το πλευρό του συζύγου μου». Έλαβε μέρος στη μάχη του Γαλατά 1897 . Στη μάχη της Ροδιάς Ηρακλείου τραυματίστηκε βαριά στο κεφάλι. Στους αγώνες 1896-1897  έφερε τον βαθμό του πεντακοσιάρχου. Έλαβε ενεργό μέρος  στη μάχη του Μπιζανίου το 1912 ( αν και 70 ετών) και παρασημοφορήθηκε από τον Βασιλιά Κωνσταντίνο

Πέθανε το 1938 στα Χανιά, 95 ετών. Της αποδόθηκαν τιμές οπλαρχηγού.

Πηγές- Βιβλιογραφία

1. Σημανδηράκη  Ζαχαρένια . «Γυναίκες της Κρήτης»
2.  «Σελίδες από τη Μάχη της Κρήτης» Β. Χατζηαγγελή
3. «Παπά- Βασίλης  Ρουμελιωτάκης. Η Μάχη του Γαλατά» Δημήτρη Δασκαλάκη.
4. «Εις Μνήμην»     Ανδρέας Πλατσάκης, Δάσκαλος.
5. «Η Γυναίκα στην Τουρκοκρατούμενη Κρήτη»   Χανιώτικα Νέα
6. «Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, αρχείο Κρητών Αγωνιστών».

Ένωση Γυναικών Ελλάδας, www.ege.gr

Το άρθρο Ο ρόλος των γυναικών στην ελληνική Επανάσταση – 200 χρόνια Αγώνες εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.

Οι Φιλικοί στην Αίγυπτο [1]

Κατά την εποχή του Μωχάμεντ Άλη και συγκεκριμένα την περίοδο κοντά στην ελληνική επανάσταση, θα πρέπει να τονισθεί πως ο ηγέτης της Αιγύπτου ασχολήθηκε μ΄ αυτήν από σκοπιά πολιτική, εξετάζοντας πρωταρχικά το δικό του συμφέρον. Και το συμφέρον του στη συγκεκριμένη περίσταση ήταν η εξασθένηση του Σουλτάνου, ο οποίος αργά ή γρήγορα θα προσπαθούσε να τον εκτοπίσει από τη Νειλοχώρα. Έτσι, όχι μόνο δεν επιτέθηκε στους εμπλεκόμενους με την επανάσταση Αιγυπτιώτες, αλλά και δεν τους εμπόδισε στην πραγματοποίηση των σχεδίων τους, ενθαρρύνοντας σε τελευταία ανάλυση τη δράση της Φιλικής Εταιρείας με την αδράνεια του. [2]

Όταν δε δημιουργήθηκε το θέμα με τη δήθεν προδοσία του Κ. Τοσίτσα, που υπερθεμάτισε στον Άλη σχετικά με το περιεχόμενο μιας επιστολής από την Πύλη που φανέρωνε τα εν Αιγύπτω επαναστατικά σχέδια, διαβάζουμε στον αλεξανδρινό ¨Ταχυδρόμο¨ του 1881 δια στόματος του διδάσκαλου χρονικογράφου Μιχ. Καψά που ισχυρίζεται πως έζησε από κοντά τα γεγονότα, πως ο Τοσίτσας έπεσε κλαίγοντας στην αγκαλιά του Τασσήκα λέγοντας του πως δεν ήταν δυνατόν αυτός να προδώσει την πατρίδα. Αποδέχθηκε βέβαια τις καταγγελίες, αλλά τόνισε πως έκανε εισήγηση ευνοϊκή για τον Αγώνα και μάλιστα τότε ο Μωχάμεντ Άλη του είπε ¨Κάνετε τη δουλειά σας, αλλά να έχετε υπόψη σας ότι εγώ δε γνωρίζω τίποτα¨. [3]

Πιο συγκεκριμένα, κατά τους προεπαναστατικούς χρόνους οι Έλληνες που πήγαιναν στην Αίγυπτο ασχολούνταν ιδιαίτερα με το εμπόριο και τη ναυτιλία, αλλά και με άλλα επαγγέλματα, ενώ πολλοί υπηρέτησαν στην κυβέρνηση ανερχόμενοι σε ύπατα αξιώματα, όπως ο Κ. Τοσίτσας ως οικονομικός σύμβουλος και ο Αθ. Καζούλλης ως διευθυντής του νομισματοκοπείου. Οι Αιγυπτιώτες αυτοί ήταν τότε συγκεντρωμένοι κυρίως σε Κάιρο, Αλεξάνδρεια, Δαμιέττη και Ραχήτιο και όντας ακόμη ανοργάνωτοι θεωρούσαν τον Πατριάρχη Αλεξάνδρειας πνευματικό και κοινωνικό αρχηγό τους. Εκτός των εμπόρων, ναυτικών και μεταπρατών, υπήρχαν ακόμη και πολλοί πεπειραμένοι Έλληνες στρατιωτικοί ενταγμένοι στον τακτικό αιγυπτιακό στρατό, οι οποίοι είχαν παλαιότερα συγκροτήσει δύο σώματα που είχε συστήσει ο Ναπολέοντας κατά την εκστρατεία του στη Γη του Νείλου, δηλαδή την Ελληνική Λεγεώνα και το Σώμα των Ελλήνων Μαμελούκων.

Όλοι αυτοί πληροφορούμενοι τις ενέργειες των διαφόρων μυστικών εταιρειών και ιδίως της Φιλικής Εταιρείας δεν μπορούσαν φυσικά να μείνουν αδιάφοροι.

Πότε μυήθηκαν σ΄ αυτήν οι πρώτοι Αιγυπτιώτες δεν μπορεί να ειπωθεί με ακρίβεια, αν και γνωρίζουμε αρκετές μυήσεις από το 1819. Ας σημειωθεί πως όταν πήγε στην Αίγυπτο το Μάρτιο του 1820 ο Αντώνιος Πελοπίδας, ο απόστολος αυτός της Φιλικής, ήθελε να τους φανερώσει ότι πλησίαζε ο καιρός για την Επανάσταση και τους ζήτησε να συγκεντρώσουν όσα ήδη ενόρκως είχαν υποσχεθεί σε χρήματα και είδος. Άλλο σημείο που ενισχύει τις προγενέστερες μυήσεις είναι και η απόρρητη επιστολή της Αρχής της Φιλικής Εταιρείας προς τον Πατριάρχη Θεόφιλο, χωρίς όμως ημερομηνία, με την οποία του γνωστοποιείται πως εξελέγη αρχηγός του αγώνα ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, κάτι βέβαια που συνέβη τον Απρίλιο του 1820, ένα μήνα πριν μυηθεί τυπικά και ο Θεόφιλος. [4]

Οι Αιγυπτιώτες μυημένοι στη Φιλική Εταιρεία που γνωρίζουμε είναι οι εξής : Από την Αλεξάνδρεια οι : Κυριάκος Τασσήκας (Θεσσαλός έμπορος, μυήθηκε στις 16/4/1819 δια του Δημητρίου Υπάτρου), Θεοδωρής Δημητρίου (Λακεδαιμόνιος έμπορος, 37 ετών, μυήθηκε 28/4/1819 δια του Κ. Τασσήκα), Θεόδωρος Τοσίτσας (Μετσοβίτης έμπορος, 29 ετών, στις 4/5/1819 δια του Κ. Τασσήκα), Φίλιππος Τζανέτογλους (Ρόδιος, 40 ετών, μυήθηκε στις 15/5/1819 δια του Κ. Τασσήκα), Γεώργιος Σιβίνης (Από την Άνω Δημητριάδα, 50 ετών, μυήθηκε στις 17/7/1819 δια του Κ. Τασσήκα), Γεώργιος Καλγάνης (Σμυρναίος, 36 ετών, μυήθηκε στις 28/8/1819 δια των Θ. Τοσίτσα και Κ. Τασσήκα), Ιωάννης Χατζηεμμανουήλ (Λαρισαίος, 45 ετών, μυήθηκε στις 20/7/1819 δια του Κ. Τασσήκα), Καζούλης Αθανάσιος (Ρόδιος, μυήθηκε το 1819), τ. Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόφιλος Β΄ (Πάτμιος, μυήθηκε στις α΄/5/1820 δια του Αντωνίου Πελοπίδα), Βασίλειος Βενετοκλής (Ρόδιος), Απόστολος Κάλογλου (Ρόδιος), Ιωάννης Καζούλης (Ρόδιος), ενώ από το Κάιρο ο Δημήτριος Ζαγόρας (έμπορος από τη Ζαγορά του Πηλίου, μυήθηκε το 1819). Τέλος, ο Κωνσταντίνος Καστρίσιος (Ρόδιος) δραστηριοποιούταν μεταξύ Ρόδου και Αλεξανδρείας. Σημειώνουμε επίσης και δύο ονόματα αφιερωτικών στην Αλεξάνδρεια, τα οποία όμως πιθανώς να είναι και φανταστικά : Αθανάσιος Αλεξάνδρου και Λάσκαρις Φραγκίσκος. Τέλος, λόγω Σινά, καταγράφουμε και τον Αμβρόσιο Πρωτοσύγγελο Σιναΐτη (ηγούμενο των Ταξιαρχών, μετόχι του Σινά στην επαρχία της Κορίνθου, 45 ετών, μυήθηκε το 1819 δια του Δανιήλ Παμπούκη), που ως αφιερωτικός του αναγράφεται κάποιος Ιωακείμ, ηγούμενος Σιναΐτης του Αγίου Ιωάννου στην Κωνσταντινούπολη. [5]

Λογικά βέβαια, θα υπήρχαν σίγουρα και άλλοι Αιγυπτιώτες Φιλικοί στη Δαμιέττη και το Ραχήτιο, αφού από αυτά τα λιμάνια απέπλεαν για την Ελλάδα τα πλήρη εφοδίων καράβια και φυσικά δεν ήταν δυνατόν να μην γνώριζαν κάποιοι τον προορισμό τους. [6]

Από τους μυημένους, οι Κ. Τασσήκας με τον Θ. Τοσίτσα υπηρέτησαν εξαιρετικά την ιδέα της Εταιρίας στην Αίγυπτο τόσο με την κατήχηση πλουσίων ομογενών, [7] όσο και με την αποστολή σταριού και πολλών εμπορευμάτων δια των δύο αυτών Φιλικών προς την Πελοπόννησο. Μάλιστα, σχεδίαζαν να χρηματοδοτήσουν τον Αγώνα εξαπατώντας τον Άλη, ζητώντας του να χρηματοδοτήσει μια εταιρεία που δήθεν θα σχημάτιζαν, σχέδιο που τελικά δεν εκτελέστηκε λόγω της επίσπευσης των επαναστατικών γεγονότων. [8]

Όπως είδαμε κατηχήθηκε ο Θεόδωρος Τοσίτσας, αλλά όχι κι ο αδελφός του Κωνσταντίνος, έμπιστος του Μωχάμεντ Άλη. Μετά την έκρηξη της επανάστασης, οι Θ. Τοσίτσας και Αθ. Καζούλης κατέβαλαν κάθε προσπάθεια ώστε να διαθέσουν των Μωχάμεντ Άλη υπέρ των Ελλήνων, αλλά απέτυχαν, χωρίς αυτό να σημαίνει πως κατέστη και εχθρός του Αγώνα. Έτσι, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, παρόλο του ότι έλαβε γνώση περί τα της Φιλικής Εταιρείας και της δραστηριότητας της στην Αίγυπτο, όχι μόνο δεν αντέδρασε, αλλά αντιθέτως επέτρεψε τη μετάβαση στην Ελλάδα 150 Αιγυπτιωτών εθελοντών, κυρίως υπηρετούντων στον στρατό του, υπό τον Ζαχαρία Αθανασίου, καθώς και Ελλήνων δούλων εξισλαμισθέντων από Αλγερινούς πειρατές. Παράλληλα, δεν αγνοούσε και τους εράνους των Τοσίτσα, από τους οποίους συγκεντρώθηκε το ποσό των 14.000 ταλίρων, με το Νικόλαο Κάλογλου να προσφέρει τα 3.200 από αυτά. Όπως αναφέρθηκε, η ανοχή του Άλη στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης οφείλεται στο ότι τη θεωρούσε μέσο τόσο κατατριβής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όσο και απόσπασης της προσοχής του σουλτάνου από τα της Αιγύπτου. Αργότερα βέβαια, δεν δίστασε να στείλει το γιο του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, πιθανώς μη μπορώντας τελικά να κάνει αλλιώς. Αλλά η εμπιστοσύνη του προς τους Αιγυπτιώτες και η ανάγκη συνεργασίας του με αυτούς ως σημαντικών παραγόντων του κράτους, αποδεικνύονται και από δύο γεγονότα : α] Ότι κατά τη διάρκεια της Επανάστασης κανείς Αιγυπτιώτης δεν έπαθε τίποτα, παρότι κατ΄ επανάληψη ο αιγυπτιακός στόλος συγκρούστηκε με τους Έλληνες, και β] Μετά την καταστροφή του Ναυαρίνου και παρά τις τεράστιες απώλειες του δεν εκτέλεσε τις διαταγές του σουλτάνου περί δημεύσεως της περιουσίας των Ελλήνων και εξοντώσεως αυτών, όπως συνέβη σε άλλες περιφέρειες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τέλος, ας σημειωθεί η εξαγορά δεκάδων Ελλήνων αιχμαλώτων από τον Μιχαήλ Τοσίτσα τον καιρό του πολέμου και αργότερα από τον Καποδίστρια και τα ευρωπαϊκά κομιτάτα, μέσω του Κοδριγκτώνος και της σχετικής συμφωνίας που υπέγραψε με τον Μωχάμεντ Άλη. [9]

Κωνσταντίνος Λαχανάς

Τελειώνοντας, ας αναφερθούμε σε τρεις αγωνιστές. Κατ΄ αρχήν στον Κωνσταντίνο Λαχανά που το 1821 ύψωσε τη σημαία της επανάστασης στην πατρίδα του Σάμο. Ο Λαχανάς είχε υπηρετήσει και ατσαλωθεί στρατιωτικά στην εν Αιγύπτω μαχόμενη Ελληνική Λεγεώνα του Ναπολέοντα (1798-1801) και είχε παρασημοφορηθεί επ΄ ανδραγαθία. Επανερχόμενος στη Σάμο, τέθηκε υπό την αρχηγία του Λυκούργου, πολεμώντας γενναία σε κάθε μάχη.

Από την άλλη ο Ζαχαρίας Αθανασίου, ο οποίος νεαρός είχε μεταναστεύσει στη Νειλοχώρα, είχε καταταχθεί στον αιγυπτιακό στρατό, διακρινόμενος σε διάφορες μάχες. Όταν έγιναν γνωστά τα πρώτα κατορθώματα των Ελλήνων, συγκέντρωσε 150 εκλεκτούς άνδρες, ως επί τω πλείστων Ροδίους και μετέβη με πλοίο στη Σύρο με σηκωμένη ελληνική σημαία φέρουσα σε ερυθρό πανί τον σταυρό του Αγίου Ανδρέα, το ηφαίστειο Αίτνα και τα γράμματα ΕΤΝΑ, σημαίνοντα ¨Εν τούτω Νίκα¨. Το σώμα αυτό πολέμησε σε αρκετές μάχες και υπό διάφορους αρχηγούς, κατά δε τη μάχη των Δερβενακίων όχι μόνο διακρίθηκε ο Αθανασίου, αλλά έχασε και το χέρι του. Ας σημειωθεί επίσης πως μετά την άλωση της Τρίπολης είχε ακολουθήσει τον Χατζηχρήστο, με τον οποίο επί μακρόν είχαν υπηρετήσει στον αιγυπτιακό στρατό.

Τέλος, ο Πατριάρχης Θεόφιλος Β΄, αφού συμμετείχε ενεργά μαζί με τους Τασσήκα και Τοσίτσα στην αποστολή χρημάτων και εμπορευμάτων στην Πελοπόννησο και στους Εφόρους της Σμύρνης, λέγεται πως υπέδειξε στον Μωχάμεντ Άλη μέσω του Κωνσταντίνου Τοσίτσα να κηρύξει την ανεξαρτησία της Αιγύπτου, αφού τα σουλτανικά στρατεύματα ήταν απασχολημένα με τον Αλή Πασά, ενώ του υποσχέθηκε πως παράλληλα θα εξέγειρε τους Έλληνες. Η πρόταση αυτή δεν εισακούστηκε, ο Πατριάρχης πήγε στη Σάμο την ημέρα που έφθασε εκεί ο ελληνικός στόλος και η παρουσία του μεταξύ των αγωνιστών δημιούργησε αξιοσημείωτο ενθουσιασμό. Από εκεί μετέβη στην πατρίδα του Πάτμο, όπου και πληροφορήθηκε την απομάκρυνση του από τον Αλεξανδρινό Θρόνο από τον Οικουμενικό Πατριάρχη, κατόπιν πιέσεων του Σουλτάνου. [10]

Αναλυτικότερα για την πρώτη επαφή του Πατριάρχη Αλεξανδρείας με το επίσημο ελληνικό κράτος θα πρέπει να σημειωθούν τα εξής :

Η πρώτη ελληνική κυβέρνηση της Επιδαύρου προεδρευομένη από τον Θεόδωρο Νέγρη απηύθυνε προς τον εν Πάτμω διατριβόντα Πατριάρχη Θεόφιλο πρόσκληση ίνα δια προκηρύξεων του ενισχύσει τους υπέρ ιερών και οσίων αγωνιζομένους Έλληνες, πράγμα που προθύμως έπραξε ο ιεράρχης αποστέλλων ενθουσιώδεις προκηρύξεις προς τον Επίσκοπο Λέρνης Ιερεμία και λοιπούς Αρχιεπισκόπους.

Η συμβολή δε του Πατριάρχη Αλεξανδρείας καταφαίνεται και εκ της κατωτέρω από 21^ης Φεβρουαρίου 1822 επιστολής του τότε Προέδρου του Εκτελεστικού Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου προς τους προκρίτους της νήσου Πάτμου, η οποία έχει ως εξής:

¨Φιλογενέστατοι πρόκριτοι της νήσου Πάτμου χαίρεται :

Αφού έλαβον την τιμήν να γνωρισθώ μετά του Μακαριωτάτου και Σεβασμιωτάτου Πατριάρχου Αγίου Αλεξανδρείας, ήλπιζα να καταπείσω την Αυτού Μακαριότητα να έλθει εις Κόρινθον όπου η παρουσία του Σεβασμιωτάτου ήτο αναγκαιοτάτη εις την Εθνικήν Διοίκησιν, αλλά επειδή η Μακαριότης του δια πολλούς λόγους δεν συγκατένευσεν επί το παρόν επί ταύτην την κοινήν των ενταύθα επιθυμίαν, υπεσχέθη δε να έλθει μετέπειτα, αφού ήδη ελθών διατρίψει μερικάς ημέρας μεταξύ ημών, αρμοδιωτάτην έκρινα ταύτην την ευκαιρία να σας γράψω όσα φρονώ ανάλογα με τας παρούσας περιστάσεις. Αν μέχρι τούδε δεν εμάθατε την σύστασιν προσωρινής εθνικής διοικήσεως της Ελλάδος, η Μακαριότης του και πέρα ταύτης θέλει σας πληροφορήσει και τον οργανικόν νόμον τούτου του πολιτεύματος θέλει σας δείξει, πράγμα το οποίον μεγάλως θέλει χαροποιήσει βεβαίως δια την παύσιν της μέχρι τούδε επικρατησάσης αναρχίας και δια την αντικατάστασιν διοικήσεως νομίμου και εθνικής, ήτις θέλει αναγνωρισθεί και από τα άλλα έθνη, όταν μάλιστα και ημείς φανώμεν άξιοι της ανεξαρτησίας μας με την αληθή ένωσιν, αγάπην και ευπείθειαν εις τους καθεστώτας νόμους. Η διοίκησις θέλει λάβει τα αναγκαία μέτρα δια την καλήν διαρρύθμισιν των πραγμάτων καθ΄ όλας τας Νήσους, αι οποίαι πρέπει να έχουν τους παραστάτες των εις το βουλευτικόν σώμα της διοικήσεως. Ο Μακαριώτατος Πατριάρχης θέλει σας οδηγήσει πως πρέπει να γίνει τούτο και τας συμβουλές της Μακαριότητος του πρέπει να ακούσετε, όχι μόνον περί τούτου του κεφαλαίου, αλλά και κάθε άλλη υπόθεσιν, διότι ούτε καλλίτερον πατέρα, ούτε οδηγόν σοφώτερον ημπορείτε να ευρήτε. Έργον ή μάλλον ειπείν χρέος σας είναι να ρυθμίζετε και τας εσωτερικάς υποθέσεις της πατρίδος σας και να προετοιμασθήτε εις την διατήρησιν της ποθητής ανεξαρτησίας της Ελλάδος, ως μέλος υγιές της κοινής πατρίδος και ως απόγονοι άξιοι των προγόνων μας και επομένως άξιοι της ελευθερίας. Έρρωσθε.

Ο Πατριώτης

Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος

Εξ Ύδρας, 21 Φεβρουαρίου 1822¨

Επιπροσθέτως, ο Πατριάρχης συμμετείχε το Δεκέμβριο του 1821 μετά δικαιώματος ψήφου σε πολεμικό συμβούλιο που συγκροτήθηκε επί της στο Γυαλί Σάμου πρώτης ναυαρχίδας του Ελληνικού Στόλου ¨Θεμιστοκλής¨ του πρώτου Έλληνας στολάρχη Ιάκωβου Τομπάζη και το περιστατικό αυτό – όπως αναφέρει ο Σπυρίδων Αργυρός – της συμμετοχής δηλαδή ανώτατου ιεράρχη σε πολεμική σύσκεψη εν ώρα μάλιστα πολέμου πιθανόν να είναι μοναδικό στην ιστορία. [11]

Πηγές

[1] Το άρθρο βασίζεται στο βιβλίο του Νίκου Νικηταρίδη ¨Οι Φιλικοί στην Αίγυπτο¨ (εκδ. Συνδέσμου Ελληνο-Αιγυπτιακής Φιλίας¨, Αθήνα 2021)

[2] Α. Πολίτης ¨Ο Ελληνισμός και η νεωτέρα Αίγυπτος¨, τ. 1, Αλεξάνδρεια 1928, σ. 173

[3] Ντ. Κουτσούμης ¨Η Φιλική Εταιρεία θα εκτελούσε τους Τοσίτσες¨, ¨Ταχυδρόμος¨ (εφημερίδα), Αλεξάνδρεια 25/3/1971

[4] Ι. Διακοφωτάκης ¨Αιγυπτιώται Έλληνες εις την Φιλικήν Εταιρείαν¨, ¨Ταχυδρόμος¨ (εφημερίδα), Αλεξάνδρεια 28/3/1968 – Ι. Διακοφωτάκης ¨Οι Αιγυπτιώται Έλληνες¨ εις τας παραμονάς κηρύξεως της Ελληνικής Επαναστάσεως¨, ¨Ταχυδρόμος¨ (εφημερίδα), Αλεξάνδρεια 5/3/1971

[5] Μέξας Βαλέριος ¨Οι Φιλικοί¨, Αθήνα 1937, σ.σ. ιβ΄,34, 45-49,57,61,68,70,73 – Φιλίμων Ιωάννης ¨Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως¨, τ. Α΄, Αθήνα 1859, σ.σ. 387,394,413 – ¨Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια¨, τ. ΙΑ΄, Αθήνα 1933, σ. 885 – Αρχεία Ελληνικής Παλιγγενεσίας, τόμος 1, Αθήνα 1857, σ.σ. 159-160 – Πληροφορίες για τους Αιγυπτιώτες Ρόδιους Φιλικούς από τον Μιχαήλ Αρφαρά (10/2/2021)

[6] Ι. Διακοφωτάκης ¨Οι Αιγυπτιώται Έλληνες¨ εις τας παραμονάς κηρύξεως της Ελληνικής Επαναστάσεως¨, ¨Ταχυδρόμος¨ (εφημερίδα), Αλεξάνδρεια 5/3/1971

[7] Μέξας Βαλέριος ¨Οι Φιλικοί¨, Αθήνα 1937, σ.45

[8] Α. Πολίτης ¨Ο Ελληνισμός και η νεωτέρα Αίγυπτος¨, τ. 1, Αλεξάνδρεια 1928, σ. 174

[9] Πετρίδης Ιωάννης ¨Αίγυπτος-Ελλάς, 1800-1933¨, Αθήνα 1933, σ.σ. 19-21 – ¨Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια¨, τ. Β΄, Αθήνα 1933, σ.σ. 609-610 – Γούδας Αναστάσιος ¨Βίοι Παράλληλοι των επί της Αναγεννήσεως της Ελλάδος διαπρεψάντων ανδρών¨, τ. Δ΄, Αθήνα 1871, σ. 176 – Ι. Διακοφωτάκης ¨Οι Αιγυπτιώται Έλληνες¨ εις τας παραμονάς κηρύξεως της Ελληνικής Επαναστάσεως¨, ¨Ταχυδρόμος¨ (εφημερίδα), Αλεξάνδρεια 5/3/1971 – Α. Πολίτης ¨Ο Ελληνισμός και η νεωτέρα Αίγυπτος¨, τ. 1, Αλεξάνδρεια 1928, σ. 176

[10] Διακοφωτάκης ¨Οι Αιγυπτιώται Έλληνες¨ εις τας παραμονάς κηρύξεως της Ελληνικής Επαναστάσεως¨, ¨Ταχυδρόμος¨ (εφημερίδα), Αλεξάνδρεια 5/3/1971 – ¨Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια¨, Αθήνα 1933, τ. ΙΕ΄, σ. 862, τ. ΙΙ΄, σ. 11 & τ. ΙΒ΄, σ. 545 – www.eistorias.wordpress.com (5/7/2014)

[11] Σπ. Αργυρός ¨Η πρώτη επαφή του Πατριάρχου Αλεξανδρείας μετά του επισήμου Ελληνικού Κράτους¨, ¨Ταχυδρόμος¨, Αλεξάνδρεια 28/9/1958

Ν.Νικηταρίδης
Πολιτικός Επιστήμονας, Συγγραφέας – Ερευνητής, τ. Αντιπρόεδρος Συνδέσμου Αιγυπτιωτών Ελλήνων

Το άρθρο Οι Φιλικοί στην Αίγυπτο εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.

Η αρχόντισσα Βασιλική Σολιώτη, το γένος Μέγαρη, από την  Κερπινή  Καλαβρύτων , σύζυγος του Νικόλαου Χριστοδούλου ή Σολιώτη,  συμμετείχε ως γυναίκα της επανάστασης, δίπλα στον σύζυγό της. Ο Νικόλαος Σολιώτης, οπλαρχηγός του 1821, καταγόταν από το χωριό Σόλος των Καλαβρύτων, απ’ όπου πήρε το επώνυμο του. Η Βασιλική το 1816 παντρεύτηκε το Νικόλαο Σολιώτη, ένα από τους τέσσερις γιούς του προεστού Χριστοδούλου, ο οποίος έχτισε πύργο με πολεμίστρες για 16 καριοφίλια, που διατηρείται ακόμη. Με δική της προτροπή έφτιαξαν πάνω από τις πόρτες ζεματίστρες, για να κάψουν τους Τούρκους με καυτό λάδι αν πλησίαζαν στα σπίτια τους, ενώ η ίδια παρακολουθούσε το χτίσιμό του από Βαρβαρίτες μαστόρους, καθισμένη σε μια πέτρα (Α. Ευσταθίου, 2019) που υπάρχει ακόμη.

Ο Νικόλαος Σολιώτης,  πατριώτης και ένθερμος υποστηρικτής και οπαδός των εισηγήσεων του Παπαφλέσσα, μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία το 1818 όταν ήταν 34 ετών  από τον Θεοχάρη Ρέντη, προσφέροντας 150 γρόσια.  Η  αρχόντισσα Βασιλική, ζει  δίπλα του τον αναβρασμό της Επανάστασης. Γνωρίζει  τα πάντα για τις προεπαναστατικές ετοιμασίες του συζύγου της, αφού όλα γίνονταν στο σπιτικό της στο Σόλο. Γνωρίζει ότι ο σύζυγός της κρύβει στο σπίτι τους οκάδες Δημητσάνικο μπαρούτι για την έναρξη του Αγώνα, γνωρίζει τις συναντήσεις του με τον Παπαφλέσσα και για τη Μυστική Συνέλευση της Βοστίτσας (26-30 Ιανουαρίου 1821) για το ξεκίνημα της Επανάστασης (Α. Ευσταθίου, 2019). Στο  σπίτι  τους στο Σόλο, στις 5 Ιανουαρίου 1821, φιλοξενήθηκε  ο Παπαφλέσσας όταν έφτασε από την Κωνσταντινούπολη και κατευθυνόταν στην Πάτρα (Σπηλιάδης, τ.Α΄σ. 13 και  Φιλήμων τ. Γ΄. σ. 9, 406). Η Βασιλική παρακολουθεί   τις συζητήσεις και τα σχέδια τους για μελλοντικά χτυπήματα κατά των Τούρκων στην ορεινή Αιγιάλεια και φλέγεται από την επιθυμία της να συμμετέχει ενεργά στον Αγώνα, να βοηθήσει με όποιον τρόπο μπορεί, αλλά ο Παπαφλέσσας αρνείται. Δεν συγκρατεί αλλά παροτρύνει και στηρίζει  το σύζυγό της να συμμετέχει στον ιερό αγώνα, βάζοντας πάνω απ’ όλα τη λευτεριά της πατρίδας, για να έχουν τα παιδιά της την ευλογία να ζήσουν ελεύθερα. «Προχώρα», του λέει, «Μονάχα το Θεό να λογαριάζεις στις πράξεις σου. Σε αυτόν θα λογοδοτήσεις και στα παιδιά σου» (Α. Ευσταθίου,2019). Ο Ν. Σολιώτης, στις 14 Μαρτίου 1821, παρακινημένος από τον Παπαφλέσσα, ξεκίνησε την Επανάσταση στις Πόρτες Αγριδίου Καλαβρύτων μαζί με άλλα παλληκάρια της Νωνάκριδος, όπου έστησε ενέδρα και σκότωσε τους Τριπολιτσιώτες «Γυφτοχαρατζήδες», που μετέφεραν γράμματα του Μεχμέτ Σαλήχ στον Χουρσίτ Πασά στα Γιάννενα. Η Βασιλική για πέντε χρόνια συμπάσχει με τον σύζυγό της που πολεμά για την ελευθερία της Ελλάδας.

Την άνοιξη του 1826 ο Ιμπραήμ, μετά την πτώση του Μεσολογγίου, περνά στην Πελοπόννησο, φτάνει στα Καλάβρυτα και στρατοπεδεύει στα Κλουκινοχώρια Νωνάκριδας (Αγρίδι, Αγία Βαρβάρα, Ζαρούχλα, Σόλο, Περιστέρα), στους πρόποδες του όρους Χελμού. Στην οχυρή θέση Καστράκι, επάνω στον Χελμό , κάτω από την ιερή Στύγα αποφάσισαν να πολεμήσουν τον Ιμπραήμ οι καπεταναίοι Νικόλαος Σολιώτης και Γκολφίνος Πετμεζάς με 300 παλληκάρια και για να υπερασπίσουν και τις οικογένειές τους, που είχαν βρει καταφύγιο σ΄ αυτό και σε διάφορα μέρη της περιοχής (Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, 1980). Η  Βασιλική Σολιώτη, στη θρυλική μάχη στο Καστράκι, που έγινε ξημερώματα της 5ης Μαΐου 1826,  ήταν εκεί , μαζί με χιλιάδες γυναικόπαιδα, 5.000 σύμφωνα με τον Τρικούπη[1] , που περίμεναν ταμπουρωμένοι  τον εχθρό. Η μάχη που έγινε ήταν σφοδρή και τελικά οι Έλληνες ηττήθηκαν, έχοντας βαριές απώλειες. 400 περίπου νεκροί, 500 γυναικόπαιδα και αγωνιστές στην προσπάθειά τους να διαφύγουν τη σύλληψη κατακρημνίστηκαν στις χιονοσκεπείς ολισθηρές πλαγιές του Χελμού και φονεύτηκαν ή θάφτηκαν στα χιόνια, 1000 περίπου αιχμάλωτοι.

Η Βασιλική αιχμαλωτίζεται μαζί με το νεαρό γιό της Νικήτα  και την αδελφή του Σολιώτη από τους Τουρκαλβανούς του Ιμπραήμ. Στο Καστράκι, σύμφωνα με το Σπηλιάδη, 200 περίπου γυναίκες μαζί με τα μωρά τους αγκαλιά  προτίμησαν  να κρημνιστούν στο βάραθρο για να μην πέσουν στα χέρια των Τούρκων και ατιμαστούν[2].  Έτσι  ένας νέος χορός του Ζαλόγγου δημιουργήθηκε στο όρος του Χελμού. Κατά την αποχώρηση οι Τουρκοαιγύπτιοι , μετά την άγρια επιδρομή, επυρπόλησαν τα δύο σπίτια του Σολιώτη στο Σόλο και άρπαξαν την κινητή του περιουσία (Φραντζής, τ. Β΄, σ. 438).  Η Βασιλική ελευθερώθηκε από το Ν. Σολιώτη, που αντεπιτέθηκε και κατόρθωσε να την απελευθερώσει μαζί με το παιδί του. Μετά  το θάνατο  του συζύγου της  το Σεπτέμβρη του 1841, έμεινε χήρα με έξη ορφανά παιδιά, πέντε αγόρια και ένα κορίτσι.

Πηγές

1. Βασιλική Λάζου, «Γυναίκες και Επανάσταση, 1821, από τον οθωμανικό κόσμο στο ελεύθερο ελληνικό κράτος»,  εκδόσεις Διόπτρα, 2021»
2.  Αναστασία Ευσταθίου: «Ονομάζομαι Βασιλική Σολιώτη», Βραβευμένο Διήγημα, εκδ. Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος-Εθνικό Ιστορικό Μουσείο,  Συλλογή Διηγημάτων «Αν δεν είμεθα τρελοί δεν εκάναμεν την Επανάστασιν», 2019
3. Σούλας Ροδοπούλου: «Οι άσημες και οι ταπεινές του 21», οι εκδόσεις των φίλων, Αθήνα, 2012
4. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους: Ο αγώνας στην Πελοπόννησο εναντίον του Ιμπραήμ: Ήττα  των Ελλήνων στο Καστράκι. σελ. 418-419, βραβείο Ακαδημίας Αθηνών 1980, εκδοτική Αθηνών Α.Ε
5. Κούλα Ξηραδάκη , «Γυναίκες του ’21, Προσφορές, ηρωισμοί και θυσίες», εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ, Αθήνα, Γιάννινα 1995
6. Κούλας Ξηραδάκη, «Γυναίκες στην Φιλική Εταίρα και Φαναριώτισσες», Αθήνα 1971
7. Σωτηρία Ι. Αλιμπέρτη, «Αι ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως», Αθήναι, 1933
8. http://pelop.gr/?page=article&DocID=514500
9. http://www.kalavrita.gr/component/k2/item/354-oikogeneia-solioti

[1] Σπυρίδων Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, τόμος Δ΄, Εκδόσεις Νέα Σύνορα, σελ. 38
[2] Απομνημονεύματα της νέας ιστορίας της Ελλάδος , Σπηλιάδης, σελ. 15

Ευαγγελία Γιαννοπούλου
Αντιπρόεδρος Παραρτήματος Αιγίου, Ένωση Γυναικών Ελλάδας, www.ege.gr

Το άρθρο Βασιλική Μέγαρη, σύζυγος Νικολάου Σολιώτη και η μάχη στο Καστράκι εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.

Οι  γυναίκες, το 1821 δεν έλαβαν μόνο μέρος στις κορυφαίες στιγμές του αγώνα, όπως στο Σούλι, στο Μεσολόγγι, στην Πελοπόννησο, στα νησιά, αλλά είχαν και έναν ιδιαίτερο ρόλο στη Φιλική Εταιρεία.

Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό της Ρωσίας, από τον Εμμανουήλ Ξάνθο, τον Νικόλαο Σκουφά και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ. Όπως αναφέρει η Λάζου Β. στο βιβλίο της «Γυναίκες και Επανάσταση» (2021), η  Φιλική Εταιρεία , οργανωμένη κατά τα πρότυπα του ευρωπαϊκού συνωμοτικού εταιρισμού της εποχής (Καρμπονάροι, Τέκτονες), έθετε ως κύριο καθήκον την απελευθέρωση της πατρίδας από την καταπίεση του τουρκικού ζυγού. Αρχικά, η  συμμετοχή των γυναικών απαγορευόταν από το καταστατικό της εταιρείας, στην πορεία, όμως, καθώς η οργανωτική εξάπλωση της Φιλικής Εταιρείας τις παραμονές της Επανάστασης (1819-1820) έγινε μαζική, έδωσαν τον «φιλικό όρκο» αρκετές γυναίκες που βοήθησαν σημαντικά στη χρηματοδότηση του ελληνικού αγώνα. Το σύνθημα της μύησης των γυναικών το έδωσε πρώτος ο Σκουφάς, ορίζοντας να μυηθεί η κυρά Βασιλική, η κόρη του Κίτσου Κονταξή από την Πελοπόννησο, την οποία έκλεψε ο Αλή Πασάς από μικρό κορίτσι και την παντρεύτηκε. Η κυρά Βασιλική πολλές φορές εκμεταλλεύτηκε την αγάπη του για να σώσει από το θάνατο πατριώτες (Κ. Ξηραδάκη,1995).

Η θέση της γυναίκας στην οθωμανική κοινωνία της εποχής, εκτός της δημόσιας σφαίρας, δεν ευνοούσε την προσέγγιση και τον προσηλυτισμό στη Φιλική Εταιρεία.  Όπως αναφέρει η Β. Λάζου, στον κατάλογο που παραθέτει ο Ιωάννης  Φιλήμων, στο βιβλίο του «Δοκίμιον ιστορικόν περί της ελληνικής επαναστάσεως», δεν υπάρχει κανένα γυναικείο όνομα. Καταγράφεται μόνο η περίπτωση της Κυριακής Ναύτου.

Η  Κυριακή Ναύτου από την Κωνσταντινούπολη, σύζυγος του ιατρού Μιχαήλ Ναύτου, κόρη του Γεωργίου Μιτάκη από την Κρήτη και της Ζαφείρως από την Πελοπόννησο. Στο σπίτι του Μιχαήλ Ναύτη γίνονταν συχνά μυστικές συναντήσεις των φιλικών, που φυσικά κίνησαν τις υποψίες της γυναίκας του. Η Κυριακή  εκ παραδρομής ανακάλυψε τη συμμετοχή του συζύγου της και για να μη μαρτυρήσει το μυστικό, έδωσε και αυτή τον όρκο των Φιλικών. Η Κ. Ξηραδάκη αναφέρει ότι η Κυριακή, κατέβαλε για εισφορά στη Φιλική Εταιρεία 3.000 γρόσια, σημαντικό ποσό για εκείνη την εποχή και έγινε ο ακριβέστερος φύλακας των εταιρικών εγγράφων του συζύγου της, ενώ αργότερα διέθεσε τη μεγάλη περιουσία της για τον αγώνα.

Αυτές που συμμετείχαν στη Φιλική Εταιρεία ήταν είτε Φαναριώτισσες, είτε αστές, που χάρη στη μόρφωση, τη γλωσσομάθεια και την οικονομική τους επιφάνεια, κατόρθωσαν να διαρρήξουν τους φραγμούς του φύλου τους. Ανάμεσά τους ήταν γυναίκες με πνευματικές ανησυχίες, διανοούμενες και μεταφράστριες, οι οποίες διατηρούσαν φιλολογικά σαλόνια κατά τα γαλλικά πρότυπα. Όπως  στο σαλόνι της Ευφροσύνης Νέγρη από το Ιάσιο, κόρης του Νικολάου Μαυρογέννη και συζύγου του Κωνσταντίνου Νέγρη. Η αίθουσά της αποτέλεσε το κέντρο των μυστικών συναθροίσεων των μυημένων ομογενών. Την ίδια πρακτική ακολούθησε και η αδελφή της Ευφροσύνης, η Ρωξάνδρα Μαυρογένους, η οποία διέθεσε το σαλόνι της, στο μέγαρο της οικογένειάς της στα Θεραπειά, ως κέντρο επαναστατών.

Η Ελισάβετ Υψηλάντη (Ιάσιο 1768 – Οδησσός 1866) , μητέρα του Δημητρίου και του Αλέξανδρου Υψηλάντη, είναι ίσως η πιο εμβληματική μορφή γυναίκας, κατά την προεπαναστατική περίοδο του 1821,  η οποία συνδέθηκε με τη Φιλική εταιρεία.  Χαρακτηρίστηκε ως η «Πρωτομάνα των Φιλικών», καθώς ήταν εκείνη που ενέκρινε το έργο της Φιλικής εταιρείας, χρηματοδότησε τον Αγώνα και παραχώρησε το αρχοντικό της οικογένειας για τη συγκέντρωση των εταίρων. Στο δικό της σαλόνι ελήφθη η τελική απόφαση για την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης, και εκεί συντάχθηκε ακόμη και η εμβληματική προκήρυξη «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδας». Ήταν  τόσο μεγάλη η υλική και ηθική υποστήριξη της για την ελευθερία της πατρίδας , ώστε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, συγκινημένος ζήτησε από τους άλλους Φιλικούς να γραφτεί στο τέλος της διακήρυξης ,  «φιλώ το χέρι της μητρός μου».
Η  Ρωξάνη Σούτσου (1783-1868), σύζυγος του Μιχαήλ Βόδα Σούτσου, συμμετείχε ενεργά στη δράση των Φιλικών. Ο σύζυγος της ήταν  σημαντικό πρόσωπο της Φιλικής Εταιρείας και ο τελευταίος Έλληνας ηγεμόνας της Μολδαβίας, αλλά και στενός συνεργάτης του Αλέξανδρου Υψηλάντη. Στις «Ανέκδοτες Επιστολές του 1821», σώζεται μία αποκαλυπτική επιστολή της Ρωξάνης προς τον πατέρα της, που γράφτηκε στο Ιάσιο, στις 19 Μαρτίου 1821 και αναφέρεται στο ξεκίνημα της Επανάστασης,  από την οποία προκύπτει, ότι η ανάμιξή της στα της οργάνωσης ήταν εξαιρετικά μεγάλη  και γνώριζε ακόμα και ζητήματα γνωστά σε πολύ λίγους άντρες Φιλικούς (Κ. Ξηραδάκη, 1995).

Σημαντική υπήρξε η προσφορά της θρυλικής Καπετάνισσας Δόμνας Βισβίζη  ( 1783 – 1850), που γεννήθηκε στον Αίνο της Θράκης και έζησε σε μια ευτυχισμένη οικογένεια ως κόρη πλούσιου γαιοκτήμονα. Το 1808 παντρεύτηκε τον Καπετάν Χατζή Αντώνη Βισβίζη, με τον οποίο απέκτησε πέντε παιδιά, το τελευταίο μάλιστα γεννήθηκε μετά τη δολοφονία του καπετάν Αντώνη (Αλιμπέρτη,1933). Όπως αναφέρει η Σ. Ροδοπούλου στο βιβλίο της (2012), η Δόμνα και ο σύζυγός της έγιναν Φιλικοί στις 16/2/1821, ενώ η Σ. Αλιμπέρτη αναφέρει ότι μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία αργότερα από τον σύζυγό της (1933,σ.233).   Με το θάνατο του άνδρα της, η Δόμνα Βισβίζη αναλαμβάνει η ίδια τη διοίκηση του πλοίου και συνεχίζει τον Αγώνα, πρωτοστατώντας στην πολιορκία της Εύβοιας το 1822 και συνεχίζοντας τη δράση της σε άλλους αγώνες.  Η Δόμνα αφιέρωσε τη ζωή της και όλη την περιουσία της στην απελευθέρωση του έθνους, τόσο στο έργο των Φιλικών για την προετοιμασία της επανάστασης, όσο και κατά τη διάρκειά της.

Η  Μαριγώ Ζαραφοπούλα, Κωνσταντινοπολίτισσα , αδελφή του Φιλικού Χατζή Βασίλη Σαράφη, στενού συνεργάτη του Περαιβού, του Παπαφλέσσα και άλλων Εταίρων, είχε σημαντική «κατασκοπική» δράση, στο πλαίσιο της Φιλικής Εταιρίας. Χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά πολύτιμων εγγράφων, χρηματοδότησε τον Αγώνα, μέσω της Φιλικής Εταιρείας της Πόλης, και βοήθησε στο κρύψιμο αγωνιστών φυγαδεύοντας στελέχη σε στιγμές κινδύνου (Λάζου 2021). Όταν η δράση της έγινε γνωστή, συνελήφθη, φυλακίστηκε και εξορίστηκε. Δραπετεύει και φθάνει στην Πελοπόννησο. Ο Κολοκοτρώνης και ο Υψηλάντης τη χρησιμοποιούν στις πιο δύσκολες αποστολές, όταν πολιορκείται το Ναύπλιο και η Τριπολιτσά , όπου ανέλαβε να μαθαίνει πληροφορίες,  και να ενημερώνει σχετικά τους Φιλικούς.   (Σ. Ροδοπούλου,2012)

Η  Μπουμπουλίνα, σύμφωνα με τη Β. Λάζου (2021), μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία όταν πήγε στην Πόλη για να διεκδικήσει τη δημευθείσα από τους Τούρκους περιουσία της, όπως επισημαίνει και ο ιστορικός Διονύσιος Κόκκινος . Με την επιστροφή της στις Σπέτσες ναυπήγησε το μπρίκι «Αγαμέμνων» , με δεκαοχτώ κανόνια . Στον ιστό του πλοίου της ύψωσε δώδεκα ημέρες πριν από την κήρυξη της Επανάστασης στο Μοριά σημαία με το Φοίνικα, έμβλημα του αναγεννώμενου έθνους και χαιρέτησε με κανονιοβολισμούς την εξέγερση που επρόκειτο να ξεσπάσει.

Η Μαντώ Μαυρογένους, ξεχωριστή προσωπικότητα ανάμεσα στο πάνθεον των ηρώων της Επανάστασης του 1821 φέρεται να έχει μυηθεί στην εταιρεία. Πλούσια, μορφωμένη, γλωσσομαθής και από ξακουστή οικογένεια, ξεκίνησε πρώτη την επανάσταση στη Μύκονο με τη συμπαράσταση του πατέρα και του θείου της, που ήταν επίσης μυημένοι στη Φιλική Εταιρεία.  (Β. Λάζου,2021) .

Η Θανάσω  Δεληγιάννη Συζ. Αθανασίου Αντωνοπούλου , ήταν κόρη του Ιωάννη Δεληγιάννη-Μοραγιάννη. Ο ρόλος της άγνωστος αλλά πολύ σημαντικός στην απαρχή του επαναστατικού αγώνα των Ελλήνων. Στο τέλος Φεβρουαρίου, ο Παπαφλέσσας πήγε στη Δημητσάνα, στο Αρχοντικό του Αθανασίου Αντωνόπουλου, ο οποίος είχε παντρευτεί τη Θανάσω, αδελφή του Κανέλλου Δεληγιάννη.  Στη συνάντηση, που ονομάστηκε  «Μυστικός Δείπνος» , συμμετείχαν ο Παπαφλέσσας , ο Θ. Κολοκοτρώνης , ο Κανέλλος Δεληγιάννης και ο Αθανάσιος Αντωνόπουλος, που ήταν μυημένος στη Φιλική Εταιρεία και συνεργάτης των αδελφών Σπηλιωτόπουλων , οι οποίοι είχαν ήδη ξεκινήσει την παρασκευή μπαρουτιού για τον Αγώνα. Η Θανάσω Δεληγιάννη, κρυφάκουσε τη συζήτηση και όταν την πήραν είδηση, τη μύησαν στη Φιλική Εταιρεία. Ο Κανέλλος Δεληγιάννης δίσταζε να συμμετέχει στην Επανάσταση , γιατί οι Τούρκοι κρατούσαν αιχμάλωτα δύο αδέλφια του. Τότε  παρενέβη  η  Θανάσω, λέγοντας ότι «αν είναι να χαθούν τα δύο τους αδέλφια για τη λευτεριά της πατρίδας, ας γίνει το θέλημα του θεού».  Αυτή η ένθερμη παρότρυνση προς τον αδελφό της Κανέλλο Δεληγιάννη, για την έναρξη του Αγώνα, στην κρίσιμη εκείνη ώρα , συνέβαλε στην άμεση απόφαση του ισχυρού αυτού άνδρα, για την κήρυξη της Επανάστασης. Στη συνάντηση αυτή, οι Δεληγιανναίοι υπογράφουν το «Συνωμοτικόν» , τη μυστική συμφωνία για την άμεση συμμετοχή τους στην Επανάσταση. Το  γεγονός είναι καθοριστικής σημασίας, αφού κατά γενική ομολογία, χωρίς τη συμμετοχή και την υποστήριξη της οικογένειας των Δεληγιανναίων , το εγχείρημα θα ήταν σχεδόν αδύνατο.  (www.arcadiaportal.gr , 12.5.2021) .

Η Ιωάννα Μεταξά, όπως γράφει ο Δ. Κόκκινος (τ. Β΄σελ. 128, στο Ξηραδάκη,1995), έπαιξε ενεργό ρόλο στη στρατολόγηση σώματος από Κεφαλονίτες. Τα αδέλφια της, Κωνσταντίνος και Μαρίνος Μεταξάς, μαζί με τον εξάδελφό τους Ανδρέα, όλοι μυημένοι στη Φιλική Εταιρεία, αποφάσισαν να καταρτίσουν σώμα εθελοντών από Κεφαλονίτες για να βοηθήσουν την επαναστατημένη πατρίδα. Ο Κωνσταντίνος Μεταξάς, σε μια κρίσιμη ώρα της εμπιστεύτηκε το μυστικό του εθνικού ξεσηκωμού και της Φιλικής εταιρείας στην Ιωάννα-που ίσως να το ήξερε από πρίν- κι εκείνη, τους βοηθά.  Μυστικά  και πολύ προσεκτικά για να μην την αντιληφθεί η Αγγλική Διοίκηση, γυρίζει τα χωριά μόνη της και στρατολογεί 360 άνδρες. (Σ. Ροδοπούλου,2012)

Η συνολική  συνεισφορά των γυναικών στην ελληνική επανάσταση του 1821, μένει να ερευνηθεί περαιτέρω και να αναδειχθεί σε όλο της το φάσμα μέσα από τη σύγχρονη ιστορία. Πολύτιμες πληροφορίες χάθηκαν στο βάθος των αιώνων. Οι ιστοριογράφοι του περασμένου αιώνα (19ου) με την ανδροκρατική αντίληψη που τους χαρακτήριζε, δεν  μπόρεσαν να εξοικειωθούν με την ιδέα ότι η γυναίκα όσο κι αν ήταν σε υποδεέστερη μοίρα απ’ τον άντρα, είχε το δικαίωμα στην τιμή και την ευγνωμοσύνη της πατρίδας από τη στιγμή που αγωνίστηκε και δεινοπάθησε.

Πηγές

1. Βασιλική Λάζου, «Γυναίκες και Επανάσταση, 1821, από τον οθωμανικό κόσμο στο ελεύθερο ελληνικό κράτος»,  εκδόσεις Διόπτρα, 2021»
2. Σούλας Ροδοπούλου: «Οι άσημες και οι ταπεινές του 21», οι εκδόσεις των φίλων, Αθήνα, 2012
3. Κούλα Ξηραδάκη , «Γυναίκες του ’21, Προσφορές, ηρωισμοί και θυσίες», εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ, Αθήνα, Γιάννινα 1995
4. Κούλας Ξηραδάκη, «Γυναίκες στην Φιλική Εταίρα και Φαναριώτισσες», Αθήνα 1971
5. Σωτηρία Ι. Αλιμπέρτη, «Αι ηρωίδες της Ελληνικής Επαναστάσεως», Αθήναι, 1933
6. Εφημερίδα Πελοπόννησος (έντυπη): Αφιέρωμα «Οι γυναίκες της επανάστασης», Δευτέρα 8 Μαρτίου 2021
7. Γιώτα Ιωακιμίδου: «Ελισάβετ Υψηλάντη, μια Ελληνίδα» της Γιώτας Ιωακειμίδου, στο https://www.schooltime.gr/2017/03/24/elisabet-ypsilanti-mia-ellinida/
8. www.anagnostis.org”o Μυστικός Δείπνος στη Δημητσάνα και η σπίθα για την Επανάσταση του 1821”
9. https://www.arcadiaportal.gr/news/dimitsana-1821-2021-ekdilosi-gia-tin-athanasia-deligianni “Εκδήλωση για την Αθανασία Δεληγιάννη»

Ουρανία Κακαβάνη Κοττά
Πρόεδρος Παραρτήματος Αιγίου, Ένωση Γυναικών Ελλάδας, www.ege.gr

Το άρθρο Οι γυναίκες της Φιλικής Εταιρίας εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.

Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΜΑΝΗΣ ΠΡΙΝ ΤΟ 1821

Στα τετρακόσια χρόνια της τούρκικης σκλαβιάς, τη Μάνη την πυρπολούσαν οι φλόγες ενός ασίγαστου πολέμου. Παρά την τουρκική κατοχή του συνόλου του ελληνικού χώρου, οι Μανιάτες ποτέ δεν υπήρξαν στην πραγματικότητα υπόδουλοι σαν τους κατοίκους της υπόλοιπης Ελλάδας.

Σε μια τόσο μεγάλη και αδιάκοπη πάλη των Μανιατών, δίπλα στον άντρα, στον αδελφό, στον πατέρα, στο παιδί, παίρνανε μέρος πάντοτε και οι γυναίκες της Λακωνίας. Ο  γυναικείος πληθυσμός διαδραμάτιζε ενεργό ρόλο, σε ένα πλαίσιο ανάγκης για εντατική εκμετάλλευση της γης, των υδάτων, της χλωρίδας και της πανίδας αλλά και των συνεχών διενέξεων μεταξύ των οικογενειών, των πειρατικών επιδρομών και λεηλασιών (Λάζου,2021). Οι  γυναίκες της Μάνης, φημισμένες για την γενναιότητά τους, συμμετείχαν ενεργά στην υπεράσπιση του τόπου τους στη διάρκεια της τουρκοκρατίας, στα Ορλωφικά, στην επανάσταση του 1821.Οι γυναίκες αποτελούσαν μαζί με τα άλλα μέλη της οικογένειάς τους, τους άντρες και τα παιδιά τους, τα απαραίτητα εργατικά χέρια για την κατασκευή των πολυάριθμων ξηρολιθιών, που συγκρατούσαν το λιγοστό χώμα στις πλαγιές και για την καλλιέργεια της γης.

Όπως  επισήμαναν ξένοι ταξιδιώτες που περιηγήθηκαν την περιοχή στα τέλη του 18ου αιώνα, οι  γυναίκες εκπαιδεύονταν στα όπλα, ενέργεια που υπαγορευόταν τόσο από την οργάνωση της τοπικής κοινωνίας στο πλαίσιο της  πατριάς (φάρας) όσο και από την ανάγκη συνδρομής όλης της κοινότητας στην αντιμετώπιση του εξωτερικού εχθρού. Οι Μανιάτισσες, όπως αναφέρει ο Άγγλος περιηγητής Τζον Μόριτ (Καρζής,1990), «σε περίπτωση εισβολής των Τούρκων αρματώνονταν όλοι, άνδρες και γυναίκες(…).  «Οι Μανιάτισσες θεωρούσαν καταισχύνη να μείνουν στα μετόπισθεν την ώρα που οι σύζυγοί  και οι γιοί τους κινδυνεύουν».

ΟΙ ΜΑΝΙΑΤΙΣΣΕΣ ΣΤΗΝ  ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΧΑΣΑΝ ΜΠΑΜΠΑ -1667

Η ΓΕΡΑΚΑΡΗ

Οι Τούρκοι είχαν δοκιμάσει κάμποσες φορές να υποτάξουν τη Μάνη. Μία από τις σημαντικές εκστρατείες τους είναι εκείνη του 1667, στη διάρκεια μιας από τις επαναστάσεις της Κρήτης, όταν Μανιάτες κουρσάροι οργάνωσαν νυχτερινή επιδρομή ενάντια στον Τουρκικό στόλο και του προξένησαν μεγάλες καταστροφές. Τότε ο μεγάλος βεζίρης Αχμέτ Κιοπρουλού,  κάλεσε τον διαβόητο πειρατή Χασάν Μπαμπά, που ήταν τότε ο καλύτερος ναυτικός της Τουρκίας και του ανέθεσε να υποτάξει τη Μάνη μέσα σε τακτή προθεσμία. Ο Χασάν Μπαμπάς δέχτηκε και με ένα  ισχυρό στολίσκο εμφανίστηκε στο Λακωνικό κόλπο. Πρότεινε στους Μανιάτες αμνηστία αν παραδοθούν κι εκείνοι απαντούν με τρομερές μπαταριές και χιλιάδες βόλια, παράλληλα  συγκαλούν παρευθύς γενική συνέλευση στην Ανδραβίδα και τις Κιτριές και προστάζουν «να κρυφτούν τα γυναικόπαιδα στα βουνά»(Καρζής,1990).

Καθώς οι γυναίκες ανέβαιναν τα φοβερά εκείνα βουνά, κουβαλώντας στους ώμους τους την πενιχρή τους οικοσυσκευη και τις κατσίκες τους, έφτασε τρέχοντας κάποιος νεαρός σταλμένος από τον άντρα μιας Μανιάτισσας, και τη ρώτησε, σε ποιο μέρος είχε κρύψει το σπαθί και το ντουφέκι του φεύγοντας. Η γυναίκα που καταγόταν  από την οικογένεια Γερακάρη, λεχώνα τριών ημερών, με το μωρό της στην αγκαλιά, που  εκείνη την ώρα  το θήλαζε, του αποκρίθηκε οργισμένη:  -Πες  στον άντρα μου να έρθει γρήγορα να φυλάξει τη γίδα και να κρατήσει το παιδί, γιατί εγώ πάω να βρώ τα όπλα του και να ξέρει ότι θα τα μεταχειριστώ καλύτερα από αυτόν! Ευθύς παραδίδει το βρέφος σε μία γριά που ερχόταν πίσω της και ροβολάει προς την παραλία.  Οι άλλες γυναίκες, τη μιμούνται, τρέχουν πίσω της. Συναντούν τους άντρες τους που έρχονταν από την Ανδραβίδα και τις Κιτριές, μπαίνουν επικεφαλής τους και φτάνουν στην ακτή, την ώρα ακριβώς που ο Χασάν Μπαμπάς ετοιμαζόταν να αποβιβάσει τον κύριο όγκο του στρατού του. Οι ουρανομήκεις απειλητικές φωνές των γυναικών και οι άγριοι αλαλαγμοί των αντρών ανάγκασαν τον Χασάν να μην διακινδυνεύσει την απόβαση (Ξηραδάκη 1995:177). (Καρζής,1990 και Ξηραδάκη,1995 .

ΟΙ ΜΑΝΙΑΤΙΣΣΕΣ ΣΤΗ  ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΑΡΔΑΜΥΛΗΣ ΤΟ 1790

Δύο άλλοι επισκέπτες της Μάνης, οι αδελφοί Δήμος και Νικολός Στεφανόπολι (Καρζής,1990), εκθειάζουν τα πολεμικά κατορθώματα των γυναικών και την όλη συμπεριφορά τους, που τους θύμισε τις αρχαίες Σπαρτιάτισσες. Πολλές γυναίκες της Μάνης πήραν μέρος στη μάχη που έγινε έξω από την Καρδαμύλη το 1790 με τους τούρκους, όπως αναφέρουν οι αδελφοί Στεφανόπολι, όπου «οι Μανιάτισσες συναγωνίστηκαν επάξια τους άντρες σε αντρειοσύνη και ανδραγάθησαν».  Μνημονεύουν κάποιες γυναίκες (Καρζής,1990):

• Τη  Θεοχάρη, που βλέποντας τον γυιό της να σκοτώνεται στα πόδια της, άρπαξε το όπλο του και φώναξε: «Κοιμήσου γυιέ μου, είμαι εγώ στη θέση σου!»,
• Την Ειρήνη, που όταν δέχτηκε ένα βόλι στη γάμπα, κραύγασε προς το μέρος του εχθρού! «Μωρέ τι λές, μεγάλο κακό μου ΄κανες! Αν δε μπορέσω να δουλέψω, θα μπορέσω όμως να κάνω παιδιά, που θα πάρουνε γδικιωμό για μένα!»
• Τη  νιόπαντρη Ελένη, που έβγαλε πιπιλίζοντας μια σφαίρα απ΄ το μπράτσο του άντρα της και του την πρόσφερε για «να πάει να τη δώσει πίσω στον εχθρό»
• Την  Παρασκευή Βενζαβέ, που έπεσε στη θάλασσα και πολεμούσε να κρατήσει με τα χέρια και με τα δόντια μια τούρκικη γαλιότα (ιστιοφόρο με 16 κουπιά και με 80 περίπου ναύτες), σαν τον αρχαίο Κυναίγειρο, στη μάχη  που έγινε έξω από την Καρδαμύλη το 1790 με τους τούρκους.
• Όλες τις άλλες γυναίκες της Μάνης, που άμα τους φέρουν τα ρούχα του σκοτωμένου ανθρώπου τους ψάχνουν να βρουν που τον χτύπησε το βόλι. Αν είναι μπροστά να τον μοιρολογήσουν, αν είναι πίσω να κάψουν τα ρούχα του και να μην τον ξαναμελετήσουν ποτέ (Θ. Καρζής, 1990)

 ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΤΗΣ ΛΑΚΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΜΑΝΗΣ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821

Όταν κηρύχθηκε η επανάσταση οι γυναίκες την αγκάλιασαν.  Στην Καστανιά, στη Βέργα Αλμυρού, στο Δυρό, στην Δεσφίνα, στον Πολυάραβο, στο Βαλτέτσι, στην Τριπολιτσά, στα Τρίκορφα, στα Μοθωκόρωνα, στην Εύβοια, στο Πέτα, στην Κολτσούνα, στην Ανδρούβιστα, στις Κιτριές, στο Βρονταμά, στη Κρεμαστή και σε τόσες άλλες μάχες πήραν μέρος γυναίκες της Λακωνίας. Και όπως ήταν επόμενο, πολλές σκοτώθηκαν  πολεμώντας, πολλές αιχμαλωτίστηκαν και πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Αιγύπτου. Οι Μανιάτισσες στον πόλεμο και στο κούρσεμα ασυναγώνιστες δίπλα στους άνδρες είχαν την τιμή πρώτες να μπουν στην Καλαμάτα, και να ελευθερώσουν  την πόλη στις 23/3/1821. Στην πολιορκία της Τριπολιτσάς από την στοματική παράδοση κι’ από τις αφηγήσεις των αγωνιστών, βρίσκουμε σκόρπια μα άφθονα στοιχεία της γυναικείας παρουσίας. Τα στρατόπεδα ήσαν ανάμικτα με άνδρες και γυναίκες. Η ίδια σκληρή ζωή δοκίμασε αμφότερα τα φύλα. Καθένας πρόσφερε τις υπηρεσίες του. Κι’ έμεινε ξακουστή η δράση των Τεγεατισσών, των γυναικών της Βόρειας Κυνουρίας, του Χρυσοβιτσιού, των γυναικών του Ασωπού, με αποκορύφωμα τη συμμετοχή τους στη η μάχη του Δηρού.

ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΤΟΥ ΑΣΩΠΟΥ ΛΑΚΩΝΙΑΣ

Τον πρώτο χρόνο της Επανάστασης, το 1821, οι Μανιάτες κι άλλοι Έλληνες πολιορκούν την οχυρωμένη  Μονεμβασιά. Οι τούρκοι για να τους τρομάξουν και να τους αποθαρρύνουν μηχανεύονται φριχτές ωμότητες. Είχαν πιάσει καμιά τριανταριά αιχμαλώτους, που τους χρησιμοποιούσαν κατά περίπτωση για να δείξουν στους Έλληνες τι θα πάθαιναν αν επέμεναν στην πολιορκία τους. Άλλους τους αποκεφάλιζαν επιδεικτικά από το ύψος του τείχους, παρουσιάζοντας με άγριο ενθουσιασμό τα κεφάλια στους συμπατριώτες τους, άλλους τους κρεμούσαν ανάποδα από τις επάλξεις, αφήνοντάς τους να αργοπεθαίνουν με απελπισμένα βογγητά, κι άλλους τους έψηναν ζωντανούς σε σούβλες, κραυγάζοντας από ψηλά στους Μανιάτες: -Μπράβο σας, ορέ γκιαούρηδες, που μας στείλατε ψητό κρέας!

Τα φοβερά νέα γρήγορα άνοιξαν τα μαύρα φτερά τους κι έκαναν το γύρω της Μάνης. Τότε, γράφει ο αυτόπτης μάρτυρας Πουκεβίλ, πολλές γυναίκες φρύαξαν για το δείλιασμα των αντρών τους κι έκαναν συνέλευση στον Ασωπό, ένα χωριό της Λακωνίας, για ν΄ αποφασίσουν τι πρέπει να κάνουν. Στη συνέλευση τέθηκε το ερώτημα: «Γυναίκες, θα περιμένουμε τους Τούρκους να ‘ρθουμε ‘δω πέρα να κατασπαράξουνε τα παιδιά μας;» Κι όταν η απόκριση υπήρξε ένα ομόφωνο, βροντερό «Όχι», οι γυναίκες ζεύονται το μοναδικό κανόνι  που βρισκόταν στο χωριό και ξεκινάνε όλες μαζί, κατάφορτες με όπλα, πολεμοφόδια και προμήθειες. Πορεύτηκαν μέσα από τα κακοτράχαλα μονοπάτια και τους κατσικόδρομους, σέρνοντας πάντα πίσω τους το κανόνι, μέχρι που έφτασαν στο μανιάτικο στρατόπεδο. Για τους άντρες, η στάση αυτή των γυναικών και η παρουσία τους, ανάμεσά τους στάθηκε μια γερή τονωτική ένεση. Ντράπηκαν για την πρόσκαιρη δειλία τους και το φρόνημά τους άλλαξε. Οι γυναίκες έμειναν στο στρατόπεδο πολεμώντας μαζί τους για τέσσερις ολόκληρους μήνες, μέχρι που η τουρκική φρουρά συνθηκολόγησε κι έπεσε η Μονεμβασιά. Στις «Γυναίκες του Ασωπού» οφείλεται, κατά το μεγαλύτερο μέρος, η κατάληψη του κάστρου της Μονεμβάσιας από τους Έλληνες.

ΟΙ ΜΑΝΙΑΤΙΣΣΕΣ ΣΤΙΣ ΜΑΧΕΣ ΒΕΡΓΑΣ ΑΛΜΥΡΟΥ ΚΑΙ ΔΗΡΟΥ το 1826

• Οι Μανιάτισσες στη μάχη της Βέργας

Στη μάχη της Βέργας  αποκρούστηκε ο Ιμπραήμ στις 22 Ιουνίου 1826. Ο Ιμπραήμ αποβιβάστηκε για δεύτερη φορά στην Πελοπόννησο το 1826, κατέλαβε την Τρίπολη κι αφού πυρπόλησε τα Καλάβρυτα, το Αίγιο και την Ανδρίτσαινα στρατοπέδευσε στην περιοχή της Μεθώνης, με σκοπό να πατήσει το  Ναύπλιο και τη Μάνη. Από την Αιγυπτιακή επιχείρηση προηγήθηκε μια ανταλλαγή επιστολών. Μετά την άρνηση των Μανιατών να παραδοθούν ο Ιμπραήμ ξεκίνησε με χιλιάδες πεζούς και καβαλαραίους προς τα όρια Μεσσηνίας –Μάνης. 1.000 Μανιάτες είχαν πιάσει θέση μάχης στον Αλμυρό, στη θέση Βέργα. Η Βέργα ήταν ένα δυνατό ταμπούρι, (γραμμή άμυνας), ύψους 2 μέτρων και πάχους 80 εκατοστών και μήκους σχεδόν 1 μιλίου, κοντά στο χωριό Αλμυρός της επαρχίας Οιτύλου. Στις 22 Ιουνίου 1826 ο Ιμπραήμ πασάς επιτέθηκε με πολυπληθή στρατό 8.000 πεζών και 2000 ιππέων.  Οι 2.400 Μανιάτες, υπό την αρχηγεία των Μαυρομιχαλαίων και άλλων οπλαρχηγών, απέκρουσαν  όλες τις επιθέσεις του Ιμπραήμ κι έτρεψαν σε φυγή τους άραβες , δίνοντας τη νικηφόρα μάχη της Βέργας. Εκεί πήραν μέρος και γυναίκες, μεταξύ των οποίων και η Μανιάτισσα Σταυριανή.

• Οι Μανιάτισσες στη μάχη του Δηρού

Το  1826 στη μάχη του Δηρού, οι δρεπανηφόρες Μανιάτισσες, μαζί με γέρους και παιδιά, κατατρόπωσαν τον Ιμπραήμ σώζοντας την Ελληνική Επανάσταση. Ο Ιμπραήμ που παρακολουθούσε με τα κιάλια τη μάχη της Βέργας στον Αλμυρό, αποφασίζει να μπεί στη Μάνη από την άλλη μεριά, την ανατολική σε ένα εγχείρημα αντιπερισπασμού. Έτσι όπως είχε κιόλας στα μεταγωγικά του 1.500 πεζούς Τουρκοαιγύπτιους, τράβηξε στην Ανατολική Μάνη κι αποβιβάστηκε νύχτα στη θέση Δηρό, κοντά στην Τσίμοβα, που είναι η σημερινή Αρεόπολη (Ξηραδάκη,1995).  Ήταν σίγουρος ότι ο αντιπερισπασμός αυτός δε θα συναντούσε κανένα ουσιαστικό εμπόδιο, καθώς οι Μανιάτες είχαν στραμμένη όλη την προσοχή τους στην περιοχή του Αλμυρού. Η απόβαση έγινε πολύ άνετα. Οι Αιγύπτιοι προχώρησαν κι έκαψαν δύο χωριά, ενώ οι ελάχιστοι Μανιάτες που βρέθηκαν στο δρόμο τους έτρεξαν να ταμπουρωθούν στους πύργους. Οι κάτοικοι ειδοποιήθηκαν από το χτύπο της καμπάνας που έδωσε το σήμα του συναγερμού. Όπως  γράφει ο ιστορικός Φραντζής (Λάζου,2021). «Οι Μανιάτες έκρουσαν τους κώδωνες των εκκλησιών των και όλοι  συναχθέντες,  αρχιερείς, ιερείς, άντρες, γυναίκες, γέροντες και παίδες έδραμον κατά το Δυρό …. γράφοντες προς τους εν Αλμυρώ αμυνόμενους να μην ταραχθώσι ποσώς  , μηδέν αφήσωσιν την θέσιν των».

Όσες γυναίκες ήταν στα χωράφια τους για το θέρο παράτησαν τη δουλειά τους κι έτρεξαν με τα δρεπάνια στα χέρια, να δούν τι συμβαίνει. Τυχαία περνούσε από κει ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης με μερικούς ανθρώπους του, πηγαίνοντας να ενισχύσει τους υπερασπιστές της Βέργας. Όλοι αυτοί συνενώνονται και σε λίγο ρίχνονται στους Αιγύπτιους που ζύγωναν την Τσίμοβα. Στη μάχη που ακολούθησε ο πληθυσμός της περιοχής ανάμεσά τους και τριακόσιες γυναίκες από τα γύρω χωριά,  όρμησαν προς την ακτή. Άλλοι με τουφέκια, όσοι είχαν, άλλοι με σπαθιά κι άλλοι με πέτρες, ενώ οι γυναίκες που ήταν οι περισσότερες, με τα δρεπάνια του θερισμού, επιτέθηκαν στους στρατιώτες του Ιμπραήμ.  Η ορμή τους ήταν τέτοια, και τέτοιος ο τρόμος που προκάλεσαν οι άγριες ιαχές τους, ώστε οι εισβολείς σχεδόν δεν πρόλαβαν να αντισταθούν. Το βάζουν στα πόδια για να σωθούν, οι γυναίκες τους καταδιώκουν και τους πετσοκόβουν με τα δρεπάνια τους, φτάνουν στην ακτή και το κυνηγητό συνεχίζεται μέσα στη θάλασσα, όπου εκατοντάδες Αιγύπτιοι, μη καταφέρνοντας να φτάσουν στα καράβια τους, βάφουν τα νερά του κόλπου κόκκινα. Μόλις το ένα τρίτο κατόρθωσε να σωθεί και να επιβιβαστεί στα αιγυπτιακά πλοία. Η παράδοση αναφέρει ηρωικές πράξεις γυναικών που συνέχισαν τη μάχη παίρνοντας τα όπλα από τους σκοτωμένους συγγενείς τους. (Θ.Καρζής,1990).

Ο ακαδημαϊκός Δ. Κόκκινος αναφερόμενος στη Μάχη του Δυρού και ιδιαίτερα στις ηρωίδες της Μάνης, τους αφιερώνει τα ακόλουθα λυρικά λόγια:

«Διά μίαν ακόμη φοράν, η δραματική και ηρωική πραγματικότης υπερέβη τας συλλήψεις των θρύλων κατά τον Ιερόν Αγώνα της ανεξαρτησίας μας. Όλα όσα αναφέρονται διά τας γυναίκας της Μάνης, που έτρεξαν εις την μάχην και εκρατούσαν αντί όπλων δρεπάνια, ρόπαλα και πέτρας, ξεπερνούν την φαντασίαν. Είναι ασύλληπτου πολεμικού μεγαλείου. Η Μάνη μάς έδωσε νέας Αμαζόνας…».

Αρκετές  πηγές αναφέρουν ονόματα ηρωίδων της Μάνης και της Λακωνίας, όπως  η  Γερακάρη, η Κόρη του Παναγιώταρου Βενετσανάκη Μαρία, η Πανώρια Βοζίκη, η Αναειπόνυφη, η Ιωάννα Γιατράκου, η Πολυξένη Καβάκου, η Ελένη Λαμπροπούλου, η Δημητράκαινα Πικολάκαινα, η Σταυριάνα Σάββαινα, η Κωνσταντίνα Ζαχαριά, οι Ροζιάνισσες – Σταθιάνισσες, και ακολουθούν η Γραφάκαινα, η Διακουμάκαινα, η Καλοειδίνα, η Πατσουράκαινα, οι Ρουμελιώτισσες, η Ρογκάκαινα, η Μιχαήλαινα και τόσες άλλες, που σαν απόγονοι των Αρχαίων Σπαρτιατισσών, αποδείχτηκαν αντάξιες του Ιστορικού τους χρέους. Ο Δικ. Βαγιακάκος στο βιβλίο του Μανιάτικα, αναφέρει επίσης πολλά ονόματα γυναικών της Μάνης που πήραν μέρος σε μάχες εναντίον του Ιμπραήμ : τη Ροζάκαινα,  την Ελένη Γιατράκου, την Ιωάννα Γιατράκου, την Ελένη Λαμπροπούλου, τη Ραλλού Πιέρρου Μαυρομιχάλη και την Πανώρια Βοζίκη.

ΣΤΑΥΡΙΑΝΑ ΣΑΒΒΑΙΝΑ

Η  Σπαρτιάτισσα Σταυριάνα Σάββαινα (σ.σ. η γυναίκα του Γιωργάκη Σάββα, η «Σάββαινα»), γεννήθηκε στο Παρόρι της Σπάρτης το 1772. Παντρεύτηκε τον Γιωργάκη Σάββα που τον απαγχόνισαν οι Τούρκοι στον Μυστρά κατά τις πρώτες μέρες της Επανάστασης το 1821. Όταν  ξεκίνησε ο Αγώνας ήταν περίπου 40 ετών. «Αντρογυναίκα», γράφει ο Θ. Καρζής, από τη φύση της καιγόταν ολόκληρη από τον πόθο να εκδικηθεί τους Τούρκους, που μερικά χρόνια πριν από την επανάσταση είχαν σκοτώσει τον άντρα της, αφήνοντας την πρώιμη χήρα με 4 παιδιά. Ο πόθος αυτός για εκδίκηση, αγκαλιαστά με τον πόθο για ελευθερία, είχαν οδηγήσει τη Σταυριάνα να καταταχθεί στο σώμα του Μανιάτη οπλαρχηγού Κυριακούλη Μαυρομιχάλη και να τον ακολουθήσει σε όλες τις επιχειρήσεις ως το τέλος του Αγώνα, αφήνοντας τα ανήλικα παιδιά της στην αδελφή της. Η Σταυριάνα πήρε μέρος  στη μάχη στο Βαλτέτσι, στην  πολιορκία της Τρίπολης , στη μάχη του Τρίκορφου, στη μάχη της  Εύβοιας, στη μάχη του Πέτα, σε μάχες στη Στερεά Ελλάδα. Τελευταία πολέμησε στη Βέργα του Αλμυρού κατά του Ιμπραήμ, στις 22-25 Ιουλίου 1826 και στην μάχη του Δηρού . Όταν έληξε ο αγώνας η Σταυριάνα αποστρατεύτηκε με το βαθμό του Ταγματάρχη.

Η πρώτη μάχη που πήρε μέρος η Σταυριάνα και έγινε θρύλος το όνομά της, ήταν στο Βαλτέτσι (12-13 Μαΐου 1821), όπου σημειώθηκε  η πρώτη μεγάλη ελληνική νίκη, που έκρινε την τύχη της Τριπολιτσάς. Η Σταυριάνα Σάββαινα, της οποίας η ατρόμητη γενναιότητα εκίνησε τον γενικό θαυμασμό στη μεγάλη μάχη στο Βαλτέτσι. Εκεί πολέμησε ο Κολοκοτρώνης, οι Μαυρομιχαλαίοι Κυριακούλης και Ηλίας με τους Μανιάτες κ.ά.  ήταν μια μάχη φοβερή που κράτησε 23 ώρες χωρίς διακοπή. Κάποια στιγμή τελείωσαν τα πολεμοφόδια. Τότε ανάμεσα στους σκληροτράχηλους πολεμιστές ξεχώρισε μια Μανιάτισσα, κι έγινε η ψυχή του πολέμου. Η Σταυριάνα, μόνη μεταξύ των ανδρών, αψηφούσε τις σφαίρες και μετέφερε τις πυριτιδοβολές από προμαχώνα σε  προμαχώνα. Οι περί τον Κολοκοτρώνη, Μαυρομιχάλης και Πλαπούτας δυσκολεύονταν να πιστέψουν ότι γυναίκα είχε τόσο θάρρος. Το όνομα της «ψυχής του πολέμου» ήταν Σταυριάνα Σάββαινα.

Επί Καποδίστρια, τον Αύγουστο του 1829,  η Σταυριάνα, «η ηρωική Μανιάτισσα που είχε ζωστεί όπλα και είχε λάβει μέρος σε πολλές μάχες», παρουσιάστηκε στη Δ΄ Εθνοσυνέλευση που συνήλθε στο Άργος. Είχε  καταβληθεί από την κόπωση του πολέμου και βρισκόταν σε πενία. Υπέβαλε αναφορά, όπως πολλοί αγωνιστές, με την οποία ζητούσε να ληφθεί πρόνοια υπέρ της και να της χορηγηθεί η ανάλογη  σύνταξη. Στην αναφορά της μεταξύ των άλλων έγραφε την ιστορική ρήση:

«Το στάδιον της πολεμικής δόξας είναι βέβαια δια τους άνδρας, όταν όμως είναι λόγος περί σωτηρίας της πατρίδος, όταν όλη σχεδόν η φύσις συντρέχει προς υπεράσπισίν της, αι γυναίκες της Ελλάδος έδειξαν πάντοτε ότι έχουν καρδίαν να κινδυνεύσουν συναγωνιζόμεναι ως οι άνδρες, ημπορούν να ωφελήσουν μεγάλως εις τας πλέον δεινάς περιστάσεις…».

Πολλοί από τους οπλαρχηγούς και μέλη της Συνέλευσης , παλιοί συναγωνιστές της, συνηγόρησαν υπέρ του δίκαιου αιτήματος της, μίλησαν με επαίνους και τιμή για την ανδρεία της και τις πολεμικές υπηρεσίες της. Η Συνέλευση στις 8 Αυγούστου 1829 ενέκρινε να παραπεμφθεί η αίτησή της στην Κυβέρνηση (Αλιμπέρτη,1933:408). Ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας της χορήγησε κάποια σύνταξη, όχι από τον κρατικό αλλά από τον προσωπικό του ταμείο για τις υπηρεσίες της προς την πατρίδα και της απένειμε το βαθμό του Ταγματάρχη. Έβαλε επίσης τα παιδιά της σε ορφανοτροφείο που είχε συσταθεί. Ό Όθωνας την εγκατέλειψε και εκείνη ζούσε από τις συνδρομές των οικογενειών των αγωνιστών. Όταν πέθανε το 1868 η κυρά Σάββαινα, έκαναν έρανο στο Ναύπλιο για να την θάψουν. (Ροδοπούλου, 2012)

ΠΑΝΩΡΑΙΑ ΒΟΖΙΚΗ

Από τις «δρεπανηφόρες του Δηρού» διασώθηκε το όνομα και το ατομικό κατόρθωμα της Πανωραίας Βοζίκη. Αυτή και ο πατέρας της θέριζαν ανύποπτοι το χωράφι τους, όταν ξεπρόβαλαν ξαφνικά μπροστά τους δύο Αιγύπτιοι, αρματωμένοι σαν αστακοί. Ρίχνονται πρώτα στον πατέρα, αλλά στη στιγμή τρέχει η κόρη του και με το δρεπάνι της κόβει το λαρύγγι του ενός. Γυρίζει ο άλλος να τη χτυπήσει, οπότε ελευθερώνεται ο πατέρας, ορμάει επάνω του μαζί με την κόρη και τον πετσοκόβουν κι αυτόν (Καρζής,1990).

Το κατόρθωμα της νεαρής Μανιάτισσας που πρώτη αυτή αντιμετώπισε τους εχθρούς διαλαλήθηκε σε όλη την Πελοπόννησο.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ “ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑ” ΖΑΧΑΡΙΑ

Η Κωνσταντία ήταν κόρη του φημισμένου κλέφτη Ζαχαριά, πιθανότατα γεννήθηκε στην Μάνη και ήταν και η ίδια κλέφτης.

Από τον Γάλλο ιστορικό Φ. Πουκεβίλ μαθαίνουμε ότι μια νεαρή Σπαρτιάτισσα, η Κωνσταντίνα Ζαχαριά, ήταν από τους πρώτους που πήραν τα όπλα και τέθηκε επικεφαλής 500 ανδρών.

Η Κωνσταντία , μόλις  ξεκίνησε η Επανάσταση, πρέπει να ήταν 22 ή 23 ετών, πήρε τα όπλα, ξεσήκωσε άνδρες και γυναίκες, σχημάτισε την ομάδα της και αφού πήρε την ευχή του επισκόπου Ηλείας Άνθιμου, μπήκε στον πόλεμο.  Έγινε  καπετάνισσα με άλλες γυναίκες που την ακολουθούσαν, είχε δικό της λάβαρο σημαία «λευκού χρώματος με κυανόν σταυρόν». Αναγγέλλει ότι ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, ύψωσε το λάβαρο της ελευθερίας στην Αγία Λαύρα, ότι ολόκληρος ο Μωριάς ξεσηκώθηκε, τους παροτρύνει να εξεγερθούν και να διώξουν τους τούρκους. Τα λόγια της ακούγονται, το κήρυγμά της συναρπάζει και ενθουσιάζει. Οι χωρικοί συρρέουν. Συγκεντρώνονται πεντακόσιοι. Η Κωνσταντία Ζαχαριά τίθεται επικεφαλής, σημαιοφόρος, πολλές γυναίκες την ακολουθούν και διατρέχει την κοιλάδα της Λακεδαίμονος, κηρύττουσα την επανάσταση.

Όταν κηρύχθηκε η επανάσταση στην Μάνη οι Οθωμανοί της περιοχής έφυγαν για πάνε στην Τριπολιτσά για να προστατευτούν, τους κατεδίωξαν οι Μανιάτες, η Κωνσταντία μαζί με άλλες γυναίκες της περιοχής συμμετείχε σε αυτές τις συγκρούσεις. Η Κωνσταντία μάλιστα τους κατεδίωξε μέχρι το Μυστρά όπου βρήκαν προστασία στο κάστρο, άφησε φρουρά και αποχώρησε. Κατέλαβε το Λεοντάρι, σκότωσε τον Οθωμανό διοικητή, έβαλε φωτιά στο σπίτι του και κατέβασε την ημισέληνο από τα τζαμιά τα οποία έπειτα έκαψε. Σύμφωνα με τον Γιάννη Ρουμελιώτη πήρε μέρος στην Μάχη του Δηρού (Εφημ. Πελοπόννησος, 8/3/2021).

Η καπετάνισσα Κωνσταντία φαίνεται να πήρε μέρος και σε άλλες μάχες, καθώς και στην πολιορκία της Μεθώνης και της Κορώνης. Ξαναβρίσκουμε την ηρωίδα στη μάχη του Πολυάραβου της Λακωνίας, το 1826. Μετά τα ίχνη της χάνονται (Αλιμπέρτη, 1933:400)

ΙΩΑΝΝΑ ΓΙΑΤΡΑΚΟΥ-ΡΟΖΑΚΗ

Η Ιωάννα Γιατράκου, ήταν Μανιάτισσα αγωνίστρια της Επανάστασης του 1821. Καταγόταν από το γένος  Ροζάκη, ήταν σύζυγος του αγωνιστή Παναγιώτη Γιατράκου   γνωστή για τον ηρωισμό της στην Μάχη της Κουρτσούνας.  Το 1826 ο Ιμπραήμ Πασάς,  κράτησε όμηρο τον άντρα της για να περάσει ελεύθερα από τα εδάφη του προς την Μάνη. Η Ιωάννα όμως με λίγους στρατιώτες, και τον γιο της Γιώργο, ταμπουρώνεται στον Πύργο της οικογένειας στην Κουρτσούνα εμποδίζοντας την διέλευση του τουρκικού στρατού. Η Ιωάννα μάχονταν σθεναρά για δώδεκα ώρες, αποκρούοντας τις Οθωμανικές επιθέσεις, ωσότου έφτασε βοήθεια και οι Τούρκοι υποχώρησαν άπραγοι (Εφ.Πελοπόννησος,8-3-2021).

Σήμερα υπάρχει η προτομή της  στην Κουρτσούνα Λακωνίας, εκεί που η ηρωίδα κλεισμένη με 45 παλληκάρια στον πύργο της, απέκρουσε τον Αιγύπτιο Ιμπραήμ, κατά τη δεύτερη απόπειρα του, να υποτάξει τη Μάνη το 1826. (https://el.wikipedia.org 28/3/2021).

ΠΟΛΥΞΕΝΗ ΚΑΒΑΚΟΥ

Πήρε  μέρος σε μάχες, τραυματίστηκε κι αιχμαλωτίστηκε, ενώ πολεμούσε ώρες απτόητη.  Μεταφέρθηκε  στο Ναυαρίνο. Εκεί έχοντας γνώσεις εμπειρικής ιατρικής προσπαθεί σαν Γιάτρισσα  να ανακουφίσει και να γιατρέψει, όσους υποφέρουν από λοιμό (πανούκλα). Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο και υπηρέτησε στο ανάκτορο του Μοχάμεντ Αλή. Δεν υπάρχουν περισσότερες πληροφορίες. Όπως  αναφέρει  ο ιστοριοδίφης Πασχάλης πέθανε στο Κάιρο το 1832. (Ροδοπούλου,2012)

ΑΝΔΡΟΝΙΚΗ ΣΤAΡΚΟΥ

Η Ανδρονίκη Στάρκου, ήταν Μανιάτισσα, από το Οίτυλο, αγωνίστρια της επανάστασης του 1821. Ήταν σύζυγος Στάρκου και είχε έναν γιό, τον καπετάνιο Νικόλα  που κατά την επανάσταση πολέμησε με τους Οθωμανούς. Τη βρίσκουμε ως Μανιάτισσα , μόνο με το όνομα Ανδρονίκη, γιατί δεν ήθελε να χρησιμοποιεί το επώνυμό που ατίμαζε ο γιος της.

Η Ανδρονίκη εντάχτηκε στην επανάσταση από τις πρώτες μέρες του αγώνα, ήταν με τους Μανιάτες που υποδέχτηκαν τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη  από την επιστροφή του από την Ζάκυνθο, όπου βρισκόταν εξορισμένος. Εντάχθηκε με πάθος στο κίνημα, ωθούμενη από μία άσβεστη επιθυμία για εκδίκηση και μία εξίσου δυνατή αγάπη για την ανεξαρτησία της πατρίδας της. Η  Ανδρονίκη πήρε μέρος σε πολλές τακτικές μάχες που δόθηκαν στον Μοριά. Με τον Κολοκοτρώνη πήρε μέρος στην μάχη του Ρουφιά και στη Μάχη του Βαλτετσίου   και την άλωση της Τριπολιτσάς.  Διακρίθηκε  ιδιαίτερα στην πολιορκία της Τριπολιτσάς. Έπειτα την βρίσκουμε υπό τις διαταγές του Ανδρέα Μιαούλη στην Ναυμαχία της Πάτρας το 1822 , όπου στον αντίπαλο Οθωμανικό στόλο ήταν ο γιος της Νικόλαος. Η  Ανδρονίκη στη διάρκεια της ναυμαχίας, είδε τα τουρκικά πλοία να τρέπονται σε φυγή, ύστερα από μάχη πέντε ωρών και να καταφεύγουν σε ένα λιμάνι της Ζακύνθου.  Ωστόσο  πάνω σε ένα τουρκικό πλοίο αναγνώρισε το γιο της που οδηγούσε την οθωμανική μοίρα διασχίζοντας τον κόλπο της Πάτρας. Εκείνη  τη μέρα ένιωσε τόσο μεγάλη ντροπή που όρμησε σαν λυσσασμένη στη μάχη, γυρεύοντας τη λύτρωση στο θάνατο. Ήταν  ο πόνος της μάνας από τον γιο της ο οποίος πρόδωσε και πολεμούσε τα αδέλφια του.

Μετά  τη βρίσκουμε ανάμεσα στους 4.000 πολεμιστές του Κολοκοτρώνη, όταν διορίστηκε αρχιστράτηγος του Μοριά. Πήρε μέρος στην Μάχη της Βέργας το 1826, όπου ο Ιμπραήμ κατατροπώθηκε από τους Μανιάτες. Τον  Ιούλιο του 1826 εντάχθηκε στον τακτικό στρατό του Φαβιέρου και πήρε μέρος στη μάχη στο Χαϊδάρι. Εκεί πληγώθηκε σοβαρά, αλλά σώθηκε χάρις στο θάρρος ενός Γάλλου φιλέλληνα στρατιώτη και κατάφερε να ξεφύγει από τους απάνθρωπους στρατιώτες του Κιουταχή. Λόγω του τραυματισμού της αναγκάζεται να αποσυρθεί από τις μάχες. (Εφημερίδα Πελοπόννησος 8-3-2021). Είναι το κεντρικό πρόσωπο στο μυθιστόρημα του Ιουλίου Βερν «Οι πειρατές της Καραϊβικής»  https://el.wikipedia.org

Η ΓΕΡΑΚΑΡΙΝΑ

Ήταν άξια σύντροφος του Γεωργούλια Γερακαράκου από την οικογένεια των κοριτσιών που καταγόταν από την Κίτα της μέσα Μάνης. Ο Γεωργούλιας πολεμούσε μαζί με τους άλλους τον Ιμπραήμ. Η Γερακαρίνα με τον μικρό γιό της, ονόματι Κατσιβαρδά, που πήγαινε λίγο ψωμί και τυρί στον άντρα της πού πολεμούσε στη Βέργα νηστικός τρία μερόνυχτα,  μπλέχτηκε στον πόλεμο μαζί με τις άλλες γυναίκες στο Λαγκάδι της Χαριάς κοντά στα Ξεπαπαδιάνικα.  Κι  ενώ το παιδί της πολεμούσε με το όπλο, εκείνη κυνηγούσε τους Τούρκους με τις πέτρες. Κι όταν το παιδί της χτυπήθηκε θανάσιμα, πήρε το όπλο του και κλείνοντας τα ματάκια του, του είπε: «… Κοιμήσου, παιδάκι μου… κοιμήσου. Πήρα εγώ τη θέση σου…»  .   Όταν όλα τελειώσουν θα κλάψει πάνω από το αγόρι της και θα πενθήσει για όλη τη ζωή (Ροδοπούλου,2012).

Η ΘΕΡΑΣΕΡΗ

Η Θερασέρη στο Φλομοκότρωνα της Χαριάς έκανε κάτι παρόμοιο. Πηγαίνοντας ψωμί και νερό στους πολεμιστές, βρήκε το παιδί της σκοτωμένο στο ταμπούρι του. Οι άλλοι δεν το είχαν καταλάβει. Δεν είπε μιλιά σε κανέναν. Έπνιξε τον πόνο της, έκανε πέτρα την καρδιά. Πήρε το καριοφίλι του παιδιού της και τουφεκώντας αδιάκοπα τους εχθρούς, γύριζε κάθε τόσο και έβλεπε το παιδί της και του έλεγε: «Κοιμήσου…ξεκουράσου, παιδάκι μου. Είμαι εγώ στη θέση σου…».

ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΤΗΣ ΜΑΝΗΣ ΣΤΗ ΜΑΧΗ ΣΤΟ ΠΟΛΥΑΡΑΒΟ

Στις 26 έως 28 Αυγούστου του 1826, έγινε μια από τις πιο σπουδαίες μάχες της Επανάστασης, αλλά είναι εντελώς άγνωστη από τους περισσότερους Έλληνες η σύγκρουση αυτή.  Ο Ιμπραήμ έφθασε τον Αύγουστο του 1826 στον Πολυάραβο.  Από τις 12.000 στρατό που έφθασαν στην περιοχή, έστειλε αρχικά 3.000 σαν εμπροσθοφυλακή για να ανοίξουν το δρόμο. Οι κάτοικοι παίρνοντας μαζί τους ότι μπορούσαν να σηκώσουν, είχαν οχυρωθεί στο ορεινό Πολυάραβο ή Πολυτζάραβο. Επί τρεις ημέρες προσπαθούσαν τα στρατεύματα του Ιμπραήμ να σπάσουν τις αμυντικές γραμμές των Ελλήνων στον Πολυάραβο. Εκεί συμμετέχουν 120 γυναίκες με τα παιδιά τους και κοπέλες, που αναλαμβάνουν τις βοηθητικές δουλειές και οι άντρες οργανώνουν την άμυνα σε τρία επίπεδα (Ροδοπούλου,2012:119). Στη μάχη αυτή οι γυναίκες δεν υστέρησαν καθόλου σε ηρωισμό από τους άντρες. Η φιλόδοξη εκστρατεία του Ιμπραήμ δεν ευοδώθηκε και η Μάνη έμεινε για μία ακόμα φορά αδούλωτη. Κατά την τριήμερη μάχη του Πολυάραβου οι απώλειες του Ιμπραήμ τρομακτικές, 1060 νεκροί και 1380 τραυματίες.  Οι Μανιάτες μέτρησαν (χάρη στο οχυρό της θέσης τους), 28 νεκρούς και 75 τραυματίες από τους οποίους 5 γυναίκες.  Οι γυναίκες παντού παρούσες. Σε κάθε ανάγκη  (Ροδοπούλου, ό.π.)

ΕΛΕΝΗ ΑΝΑΕΙΠΟΝΥΦΗ

Η Ελένη Αναειπόνυφη, νύφη του Αναϊπη, ήταν Μανιάτισσα. Το  ανδραγάθημα της Ελένης Αναειπόνυφη, συνέβη  στη μάχη του Πολυάραβου πάνω στον Ταΰγετο, 28 Αυγούστου 1826, όταν ο Ιμπραήμ πασάς αποβιβάστηκε στην Μάνη. Η Ελένη Αναειπόνυφη, ξεχώρισε για το θάρρος και την γενναιότητά της. Βρισκόταν  κι αυτή στο Πολυάραβο. Την Τρίτη ημέρα, καθώς οι Μανιάτες έτρεχαν για το τρίτο οχυρό, αυτή ακολουθεί. Ενώ  έτρεχε προς το βουνό του Πολυαράβου να σωθεί κρατώντας στην αγκαλιά της τα δύο μικρά παιδιά της ,  την καταδίωξε κάποιος  στρατιώτης Αιγύπτιος. Κατά την καταδίωξη είχε λυθεί και σερνόταν η μακριά της ζώνη στην οποία είχε δέσει τα λίγα της χρήματα, δέκα δίστηλα. Ο διώκτης της κατόρθωσε να πιάσει τη μία άκρη της ζώνης. Εκείνος προσπαθούσε να την αναγκάσει να σταθεί και η Ελένη, όταν η ζώνη της τεντώθηκε, την άφησε και ο Αιγύπτιος έπεσε ανάσκελα. Τότε εκείνη τον σκότωσε με την ίδια του τη λόγχη, σώζοντας τα παιδιά της και το θησαυρό της.

ΛΙΟΥΝΙΤΣΑ ΣΤΑΘΑΚΟΥ

Ένα απρόσμενο γεγονός καθυστέρησε τον Ιμπραήμ, στο δρόμο του προς τον Πολυάραβο. Στη θέση Τσεσφίνα των Μπαρδουνοχωρίων, ο Θεοδωράκης Σταθάκος με τα δύο παιδιά του, τις γυναίκες τους και μερικούς άλλους συγγενείς, τον καρτερούν στον οχυρωμένο πύργο τους. Ο Οικονόμου τον αναφέρει ως Σταθακάκο (Ροδοπούλου,2012:114). Δεκαπέντε άτομα όλα κι όλα, μαζί με αυτούς η Λιουνίτσα, νιόνυφη γυναίκα του νεότερου γιου του. Έχουν όμως αποφασίσει, να πολεμήσουν μέχρι τελικής πτώσεως. Ο Σταθάκος θέλει να καθυστερήσει τον Ιμπραήμ όσο μπορεί, για να δοθεί ο καιρός να συγκεντρωθούν οι Μανιάτες οπλαρχηγοί με τα παλικάρια τους στον Πολυάραβο και να αμυνθούν αποτελεσματικά. Ο άλλος λόγος ήταν, να φονεύσει τον προδότη Μπόσινα Γεώργιο, που ήταν συμπέθερος του, ο οποίος οδηγούσε το Αιγυπτιακό στράτευμα στον Πολυάραβο.

Ο Σταθάκος  βλέπει το Μπότσινα από τις πολεμίστρες και ετοιμάζεται να τον ντουφεκίσει. Τον προλαβαίνει όμως η νύφη του Λιουνίτσα. Είναι θείος της. Τον σημαδεύει ψύχραιμα με το καριοφίλι της. Ένας σμπάρος ακούγεται και ο Μπόσινας πέφτει νεκρός. Και η Λιουνίτσα ατάραχη ακούγεται με σφιγμένα χείλη να ψιθυρίζει «Παλιόσκυλο….. Ιούδα…… Αυτό το τέλος σου έπρεπε». (Ξηραδάκη,1995).

Οι πολιορκημένοι κάνουν θραύση στις τάξεις του εχθρού. Σκοτώνουν και τραυματίζουν 300 Τούρκους (Ροδοπούλου,2012). Ώρες πολλές βαστάει τούτος ο πόλεμος. Λυσσώντας από την οργή τους οι Αιγύπτιοι για το φόνο του ανθρώπου που θα τους οδηγούσε, όρμησαν με λύσσα. Οι λίγοι υπερασπιστές τους τουφεκίζουν ψύχραιμα. Όταν  σώθηκαν τα βόλια τους , χωρίς κουβέντα τραβούν τα γιαταγάνια, ανοίγουν τις πόρτες του πύργου και βάζοντας τις γυναίκες στη μέση, ορμούν να σπάσουν την εχθρική γραμμή. Τρεις πέφτουν νεκροί: Μια γυναίκα και δύο άντρες. Οι άλλοι πιάνονται και μαζί τους ο Σταθάκος, τα δυο παιδιά του κι η νύφη του η Λιουνίτσα.  Η Λιουνίτσα Σταθάκου όμως δεν ήταν για χαρέμι. Η Αλιμπέρτη αναφέρει γι΄ αυτήν πως αιχμαλωτίστηκε και μεταφέρθηκε στην Τριπολιτσά. Από εκεί δραπέτευσε και πήγε στη Δεσφίνα. Όταν ο στρατός των Αιγύπτιων νικημένος στον Πολυάραβο, γύριζε ντροπιασμένος για την Τρίπολη, περνώντας απ’ τη Σπάρτη, μέσα του Σεπτέμβρη, τα παλικάρια της Μάνης του έστησαν καρτέρι κι έγινε μάχη σκληρή. Η Λιουνίτσα δε χάνει ούτε στιγμή: σκοτώνει τον Αιγύπτιο που την φυλάει, φορεί τα ρούχα του, παίρνει τ’ άρματά του και, πολεμώντας σαν πέντε άντρες, περνάει στο στρατόπεδο των Ελλήνων. Μετά η Λιουνίτσα Σταθάκου έζησε πικραμένη, μαυροφορεμένη, αφιερωμένη στη μνήμη των δικών της, στη Δεσφίνα μέχρι το 1867 που πέθανε σε ηλικία 64 ετών (Ροδοπούλου, ό.π.)

Ψυχή μεγάλη και γλυκειά, μετά χαράς στο λέω:

Θαυμάζω τες γυναίκες μας και στ’ όνομα τους μνέω.

(Διον. Σολωμού, Ελεύθεροι Πολιορκημένοι).

Πηγές

1. Ξηραδάκη Κούλα , «Γυναίκες του 21-προσφορές ,ηρωισμοί και θυσίες», κεφ. «Μωραίτισσες,σελ.175-226), εκδ. Δωδώνη,1995.
2.  Αλιμπέρτη Σωτηρία, «Η τριήμερος Μάχη του Πολυαράβου», Ηρωίδες της ελληνικής Επαναστάσεως, 1933,σελ.365-368
3. Ροδοπούλου Σούλας, «Οι άσημες και οι ταπεινές του 21», Αθήνα 2012 
4. Καρζής Θ. «Η Γυναίκα της Νέας Εποχής», Το πεδίο της μάχης, πεδίο ισοτιμίας των φύλων εκδ. Φιλιππότη 1990)
5. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, σελ. 418-419, βραβείο Ακαδημίας Αθηνών 1980, «Ο αγώνας στην Πελοπόννησο εναντίον του Ιμπραήμ»,  εκδοτική Αθηνών Α.Ε
6. Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας & Πολιτισμού «Γυναίκες Μωραίτισσες» https://argolikivivliothiki.gr/
7. Οι γυναίκες της Μάνης στη μάχη του Δυρού https://www.kalamata.gr/myrevolution/project/maniatisses/
8. «Η ΤΡΙΗΜΕΡΗ ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΠΟΛΥΑΡΑΒΟΥ», http://www.mani.org.gr/istor/poliar/mahi_poliaravou.htm
9. Η γυναίκα στην Τουρκοκρατία και την Επανάσταση του 1821 https://chilonas.com/2019/01/31/https-wp-me-p1op6y-cgw/
10. Σταθάκος Αριστείδης : Η Υπέρτατη Θυσία: http://www.stathakos.net/
11. Γιάννη Ρουμελιώτη «Γυναίκες της Λακωνίας και της Μάνης όλης», εκδόσεις «ΑΔΟΥΛΩΤΗ ΜΑΝΗ», Αθήνα 2002

Ευαγγελία Γιαννοπούλου
Αντιπρόεδρος Παραρτήματος Αιγίου, Ένωση Γυναικών Ελλάδας, www.ege.gr

Το άρθρο Μωραϊτισσες – Γυναίκες της Λακωνίας και της Μάνης εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.

Τα χρόνια της ελληνικής επανάστασης πολλές γνωστές και άγνωστες γυναίκες αγωνίστηκαν για την ελευθερία ,  θυσιάστηκαν για να μην πέσουν στα χέρια του εχθρού ή  διέθεσαν την περιουσία τους στον Αγώνα και πέθαναν σε συνθήκες απόλυτης ένδειας.

Στην Πελοπόννησο  βρίσκουμε  άφθονα στοιχεία της γυναικείας παρουσίας, στην Αρκαδία, τη Μεσσηνία, την Αργολίδα, Κορινθία, Μάνη.

Πριν από την Επανάσταση η γυναίκα κι οι νυφάδες του φοβερού Παναγιώταρου  πολεμούν τους  Τουρκαρβανίτες και τους νικούν.

Η ξακουστή Κωνσταντινιά, , την οποία η παράδοση άλλοτε μας την φέρνει σαν την μονάκριβη όμορφη κόρη ενός παπά της Κυνουρίας που τιμώρησε ο Ζαχαριάς για τις ανομίες του κι άλλοτε πάλι σαν εκδικήτρια 7 αδελφιών της σκοτωμένων, ήταν  αχώριστος σύντροφος και  συμπολεμίστρια του Ζαχαριά. Πρώτη  ύψωσε στη Σπάρτη  τη σημαία της επανάστασης και έδωσε το σύνθημα της εξέγερσης στις πεδιάδες της Λακωνίας. Τέθηκε στο Λεοντάρι επικεφαλής πεντακοσίων  παλικαριών και λίγων γυναικών  και αγωνίστηκε γενναία  αποκρούοντας  τον εχθρό.

Ιστορική μορφή του Μωριά, η πρωτοκαπετάνισσα Ζαμπέτα, η μάνα του Θόδωρου Κολοκοτρώνη.

Η Βλαχοθανάσω  συνέδεσε τ’ όνομά της με τη γόνιμη πατριωτική δράση του  Καπετάν – Μαντά, μεγάλου κλέφτη στα μέσα του 18ου αιώνα.

Στη Δημητσάνα, οι γυναίκες με την αυτοθυσία τους μέσα σε μια νύχτα κατορθώνουν να καμουφλάρουν  τόσο καλά τους μπαρουτόμυλους ,ώστε  να ξεγελάσουν τους Τούρκους. Οι ίδιες πάλι σε  όλη τη διάρκεια του αγώνα ενισχυμένες κι από τις γυναίκες της υπόλοιπης Γορτυνίας, καταστρέφοντας την περίφημη Δημητσανίτικη Βιβλιοθήκη, φτιάχνουν τ’ απαραίτητα πυρομαχικά και σώζουν την Επανάσταση.

Οι Μανιάτισσες ήταν ασυναγώνιστες στον πόλεμο και στο κούρσεμα, δίπλα στους άνδρες. Όταν εισέβαλε ο τουρκοαιγυπτιακός στρατός του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, 400 περίπου  Μανιάτισσες με τα δρεπάνια του θερισμού, υπερασπίστηκαν τη γη τους και κατάφεραν να απωθήσουν την εισβολή.

Η Πανωραία Βοζίκη με την  απαράμιλλη ανδρεία και  το ηρωικό ήθος και η  Σταυριάνα  Σάββαινα  είχαν την τιμή πρώτες να μπουν στην Καλαμάτα και να ελευθερώσουν  την πόλη, ενώ ο Μαυρομιχάλης και  ο Πλαπούτας δυσκολεύονταν να πιστέψουν ότι γυναίκες είχαν τόσο θάρρος.

Η Αγγελίνα, κόρη του Ζαχαριά Μπαρμπιτσιώτη, γυναίκα του Νικηταρά, είναι μια  εξαιρετική Ελληνίδα, άξια σύζυγος πλάι στον υπεράξιο Τουρκοφάγο. Στη Μάνη  επίσης ξεχωρίζει η γυναίκα του Ηλία Μαυρομιχάλη, που πρόωρα σκοτώθηκε στην Εύβοια. Στον Μιστρά  διακρίνεται για τη σοφία της και τον πατριωτισμό της, η Ηγουμένη της Παντάνασσας.

Στην πολιορκία της Τριπολιτσάς ,από την προφορική παράδοση κι από τις αφηγήσεις των αγωνιστών, βρίσκουμε άφθονα στοιχεία της  σημαντικής γυναικείας παρουσίας στα στρατόπεδα με τη  σκληρή ζωή.  Έμεινε ξακουστή η δράση των γυναικών της Τεγέας , της Βόρειας Κυνουρίας και του Χρυσοβιτσίου.

Στο Ναύπλιο έζησε και έδρασε, κυρίως στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια,  η περίφημη Παπαλέξαινα. Απ’ τα Μελίσσια της Κορινθίας η Σοφία Ρέντη, στάθηκε η ηρωίδα εμφύλιας διαμάχης, γιατί οι Νοταράδες, ο Πάνος Κολοκοτρώνης και ο Καλλέργης, παρ’ ολίγο να σκοτωθούν  για  χάρη της, για τα όμορφα μάτια της και τα πλούσια σταφιδοχώραφα του πατέρα της.

Υπάρχουν βέβαια  χιλιάδες γυναίκες που δικαιούνται να μνημονεύονται για τη τους δράση στην Επανάσταση του 21 και πριν απ’ αυτή, γιατί με την ομαδική τους δράση  και τον επικουρικό τους ρόλο συνέβαλαν την Εθνική μας Απελευθέρωση.

Οι γυναίκες του Εικοσιένα με το απαράμιλλο θάρρος τους, την αξιοθαύμαστη γενναιότητα, τις περιπέτειες και τις θυσίες τους, αποτελούν αξεπέραστα σύμβολα δυναμισμού και πατριωτισμού. Η ίδια τους η ζωή και οι ασυνήθιστες – για τον ομαλό βίο – εμπειρίες που βίωσαν, τούς προσδίδουν το φωτοστέφανο της ηρωίδας. Οι ηρωίδες της Ελληνικής Επανάστασης αποτέλεσαν σημείο αναφοράς και ενέπνευσαν τις Ελληνίδες σε μεταγενέστερες εθνικά κρίσιμες περιόδους, όπως η Κατοχή και η Εθνική Αντίσταση.

Υποσημειώσεις:

1. ΑΡΓΟΛΙΚΗ ΑΡΧΕΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
2. ΔΗΜΗΤΡΑ Θ. ΚΑΤΡΙΒΑΝΟΥ  (Πελοποννησιακή Πρωτοχρονιά 1957, «Ιστορία – Λαογραφία – Τέχνη – Επιστήμη», Αθήνα, 1957)
3. e-prologos.gr

Μάρω Χατζηνικολάου
Μέλος Δ.Ε. Παραρτήματος Κω, Ένωση Γυναικών Ελλάδας, www.ege.gr – Δασκάλα σε σχολείο της Τρίπολης

Το άρθρο Οι Πελοποννήσιες στην Ελληνική Επανάσταση εμφανίστηκε πρώτα στο Μέλαθρον Οικουμενικού Ελληνισμού.